GioiHan.comGiới Hạn
Giới hạn của sự chú ý

Thức khuya và sự chú ý: những lần đầu óc tắt vài giây mà không hề biết

Thức càng lâu, sự chú ý càng hay chập chờn và có lúc tắt hẳn vài giây. Giải thích ngủ vi thể, vì sao người thiếu ngủ không tự nhận ra và khi nào phải dừng.

Night shift security guard in a Dong Nai factory gatehouse seen from behind, head slightly tilted, dim desk lamp casting amber glow, dark navy yard outside the window, quiet mood

Khi thức lâu hơn bình thường, sự chú ý không giảm đều mà trở nên chập chờn: phần lớn thời gian vẫn làm được việc, xen giữa là những quãng phản ứng rất chậm, và đôi khi đầu óc tắt hẳn vài giây trong lúc mắt vẫn mở. Những quãng tắt ngắn đó được gọi là ngủ vi thể. Nguy hiểm ở chỗ người trong cuộc thường không biết chúng vừa xảy ra.

Bài này nói về giới hạn của sự chú ý khi thiếu ngủ, không phải lời khuyên thức đêm cho hiệu quả. Không có phần nào ở đây khuyến khích thử nhịn ngủ để xem mình chịu được tới đâu. Mục đích là giúp bạn nhận ra dấu hiệu sự chú ý đã chạm ngưỡng, nhất là khi lái xe, đứng máy hay chăm người bệnh, để dừng kịp lúc.

Hai lực quyết định độ tỉnh táo

Các nhà nghiên cứu giấc ngủ thường mô tả độ tỉnh táo bằng hai lực đẩy kéo nhau. Lực thứ nhất là áp lực ngủ, tăng dần từ lúc thức dậy và chỉ được xả bằng giấc ngủ. Càng thức lâu, áp lực này càng lớn. Lực thứ hai là nhịp sinh học gần hai mươi bốn giờ, giống một đồng hồ bên trong đẩy ta tỉnh vào ban ngày và kéo ta buồn ngủ về khuya.

Thông thường, hai lực bù nhau khá khéo: chiều tối áp lực ngủ đã cao nhưng nhịp sinh học vẫn giữ ta tỉnh, đến khuya thì cả hai cùng kéo ta đi ngủ. Khi thức qua đêm, ta chống lại cả hai cùng lúc. Nhiều người có kinh nghiệm thức đêm biết rằng khoảng từ hai đến sáu giờ sáng là quãng khó nhất, kể cả khi đã ngủ bù ban ngày.

Điều đó giải thích vì sao tài xế đường dài, công nhân ca đêm, nhân viên y tế trực đêm hay sinh viên ôn thi đều kể về những lúc "mắt mở mà đầu không còn ở đó" vào gần sáng. Đó không phải là yếu đuối hay thiếu kỷ luật; đó là hai cơ chế sinh học mạnh đang cùng kéo về một phía.

Thiếu ngủ làm sự chú ý chập chờn ra sao

Phép thử phản ứng đơn giản cho thấy rõ nhất. Trong nghiên cứu, người ta hay dùng một phép thử kéo dài khoảng mười phút: một con số hiện lên ở thời điểm ngẫu nhiên, người tham gia bấm nút ngay khi thấy. Người ngủ đủ phản ứng đều đặn. Người thiếu ngủ có nhiều lần phản ứng chậm bất thường, gọi là những lần hụt chú ý, và đôi khi bỏ lỡ hoàn toàn.

Ngủ vi thể kéo dài từ một đến vài giây. Trong những quãng này, sóng não giống lúc ngủ, mắt có thể vẫn mở hoặc khép hờ, người đó không phản ứng với gì xung quanh. Khi tỉnh lại, họ thường không nhớ là đã có quãng trống.

Thiếu ngủ cộng dồn qua nhiều ngày. Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều cho thấy người chỉ ngủ khoảng sáu tiếng mỗi đêm trong hai tuần có số lần hụt chú ý tăng dần, tới mức gần với người thức trắng một hai đêm, trong khi họ tự đánh giá mức buồn ngủ của mình chỉ tăng nhẹ.

So sánh với rượu bia. Có nghiên cứu ước tính rằng thức liền khoảng mười bảy tới mười chín tiếng có thể làm giảm khả năng làm một số việc ở mức tương đương người có nồng độ cồn trong máu thấp. Phép so sánh này chỉ mang tính minh hoạ, nhưng nó nhắc rằng thức lâu không phải chuyện nhỏ.

Dấu hiệu sự chú ý đã chạm ngưỡng

Vì người thiếu ngủ thường đánh giá thấp mức buồn ngủ của mình, nên nhận biết qua dấu hiệu cụ thể đáng tin hơn cảm giác "mình vẫn ổn". Nếu đang làm việc có rủi ro mà gặp một trong các dấu hiệu dưới đây, coi đó là tín hiệu phải dừng.

Dấu hiệuKhi lái xeKhi làm việc, chăm người
Ngáp liên tục, mắt nặng, chớp chậmPhải dừng nghỉ ngay ở chỗ an toànĐổi người hoặc nghỉ trước khi làm việc tiếp
Không nhớ vài trăm mét hoặc vài phút vừa quaDấu hiệu đã có quãng tắt, rất nguy hiểmKiểm lại việc vừa làm, nhờ người khác soát
Đầu gật xuống rồi giật lênGần như chắc đã ngủ vi thểDừng việc dùng máy, dao, nhiệt
Lạng lách, lấn vạch, lỡ ngã rẽDừng xe, không cố đi tiếpKhông áp dụng
Đọc mãi một dòng không hiểu, tính sai phép đơn giảnKhông áp dụngDừng việc cần chính xác, như chia thuốc
Dễ cáu, phản ứng thái quáDễ quyết định liều lĩnh khi vượtTránh xử lý chuyện căng thẳng lúc này

Mở cửa sổ, bật nhạc to, rửa mặt có thể làm tỉnh trong vài phút, nhưng các tổ chức an toàn giao thông đều nhấn mạnh rằng những mẹo này không thay được giấc ngủ và không nên dựa vào chúng để đi tiếp quãng dài.

Vì sao người thiếu ngủ không tự nhận ra mình đang kém

Khả năng tự đánh giá cũng là một chức năng của đầu óc, và nó bị ảnh hưởng bởi thiếu ngủ như mọi chức năng khác. Sau vài ngày ngủ ít, nhiều người quen dần với cảm giác uể oải và coi đó là bình thường mới, trong khi các phép đo khách quan vẫn tiếp tục cho thấy hiệu suất giảm. Khoảng cách giữa "thấy mình ổn" và "thực sự ổn" vì thế lớn dần theo thời gian.

Ngoài ra, những quãng ngủ vi thể ngắn đến mức không để lại ký ức. Người lái xe có thể đi qua một đoạn đường mà không nhớ gì, nhưng chỉ khi được hỏi mới nhận ra. Không có cảnh báo nào tự bật lên trong đầu báo rằng vừa có hai giây trống.

Đó là lý do các ngành vận tải, hàng không, y tế nhiều nơi đặt giới hạn giờ làm và giờ nghỉ bằng quy định, thay vì để từng người tự quyết lúc nào mình còn đủ tỉnh. Với người làm tự do hay chạy xe công nghệ, không ai đặt giới hạn đó giúp, nên tự đặt cho mình là việc cần thiết.

Tự quan sát nhịp tỉnh táo của mình mà không cần thức khuya

Cách an toàn để hiểu giới hạn này là quan sát những dao động tỉnh táo vốn có trong một ngày bình thường, không phải bằng cách cố thức thêm. Ghi chép trong khoảng một tuần là đủ thấy quy luật riêng của bạn.

  1. Chọn bốn mốc trong ngày, ví dụ sau khi dậy một tiếng, giữa buổi sáng, đầu giờ chiều và tối trước khi đi ngủ.
  2. Ở mỗi mốc, tự chấm mức tỉnh táo theo thang từ một (rất tỉnh) tới năm (rất buồn ngủ), và ghi thêm đêm trước ngủ khoảng mấy tiếng.
  3. Ở cùng các mốc, làm một việc nhỏ đo được: đọc một đoạn văn ngắn rồi tóm tắt lại bằng một câu, hoặc đếm ngược từ một trăm, mỗi lần trừ bảy, trong một phút.
  4. Ghi lại cả những lần bất chợt nhận ra mình đọc mà không hiểu, đi tới chỗ mà không nhớ đường, hay lỡ mất một đoạn trong cuộc họp.
  5. Cuối tuần, đặt các ghi chép cạnh nhau và tìm quãng giờ hay trũng xuống, cũng như ảnh hưởng của những đêm ngủ ít.

Nhiều người phát hiện ra đầu giờ chiều là một quãng trũng rõ, và những ngày sau đêm ngủ ít thì quãng trũng sâu hơn hẳn. Biết điều đó, bạn có thể tránh xếp việc lái xe xa hay việc cần chính xác vào đúng những giờ đó. Không cần và không nên thức khuya hơn để "kiểm chứng" thêm.

Giữ an toàn khi buộc phải làm việc muộn

Có những lúc không tránh được việc thức khuya: chăm con ốm, trực ca, chuyến xe về quê dịp lễ. Những cách dưới đây không biến thiếu ngủ thành an toàn, nhưng giảm bớt rủi ro:

  • Ngủ trước, không chỉ ngủ sau. Biết trước sẽ phải thức đêm thì chợp mắt buổi chiều hoặc đầu tối giúp giảm áp lực ngủ đáng kể.
  • Giấc ngắn khi buồn ngủ. Khi lái xe đường dài mà buồn ngủ, dừng ở trạm nghỉ, ngủ ngắn khoảng hai mươi phút là cách được khuyến nghị phổ biến; cà phê có thể giúp thêm nhưng không thay được giấc ngủ.
  • Đổi người cho việc rủi ro. Đi xa có hai người biết lái thì thay nhau; trực đêm chăm người bệnh thì chia ca để người chia thuốc là người vừa ngủ.
  • Dời việc cần chính xác. Ký giấy tờ, chuyển khoản số tiền lớn, tính liều thuốc phức tạp nên để tới khi đã ngủ, hoặc nhờ người khác soát.
  • Tránh rượu bia khi đã mệt. Rượu bia và thiếu ngủ cộng dồn ảnh hưởng lên sự chú ý.
  • Ngủ bù có giới hạn. Một hai đêm ngủ đủ giúp hồi phục phần lớn, nhưng thiếu ngủ kéo dài nhiều tuần cần thời gian dài hơn; đừng coi ngủ bù cuối tuần là đủ.

Ví dụ giả định: một gia đình ở Nghệ An lái xe vào TP Hồ Chí Minh dịp Tết. Thay vì xuất phát lúc nửa đêm cho đỡ đông rồi chạy một mạch, cả nhà ngủ đủ, đi lúc trời sáng, nghỉ mỗi hai tiếng, đổi lái ở trạm dừng và nghỉ một đêm ở Quảng Ngãi. Chuyến đi dài thêm nửa ngày nhưng không ai phải lái trong quãng gần sáng, khi đầu óc dễ tắt nhất.

Vì sao không ai nên thử xem mình thức được bao lâu

Trên mạng thỉnh thoảng xuất hiện những lời thách thức thức trắng nhiều đêm. Đây là việc không ai nên làm. Thiếu ngủ nặng gây rối loạn nhận thức, tâm trạng, có thể kèm ảo giác, và làm tăng nguy cơ tai nạn cho cả người thức lẫn người xung quanh. Không có lợi ích nào đáng để đổi lấy rủi ro đó, và cũng không có kỷ lục nào đáng để phá.

Nếu chẳng may bạn hay người khác gặp tai nạn do buồn ngủ trên đường, hãy đưa xe vào chỗ an toàn, bật đèn cảnh báo và gọi 115 khi có người bị thương. Còn nếu bạn thường xuyên buồn ngủ ban ngày dù đã ngủ đủ giờ, ngủ ngáy to kèm ngừng thở được người nhà kể lại, hay mất ngủ kéo dài nhiều tuần, đó là lúc nên gặp bác sĩ để được đánh giá. Bài này không chẩn đoán rối loạn giấc ngủ nào; nó chỉ giúp bạn hiểu vì sao đầu óc cần ngủ để giữ được sự chú ý.

Câu hỏi thường gặp

Ngủ vi thể có giống ngủ gật không?

Ngủ gật thường chỉ những lần thiếp đi rõ ràng, đầu gục xuống. Ngủ vi thể ngắn hơn nhiều, chỉ một tới vài giây, có thể xảy ra khi mắt vẫn mở và người đó không nhận ra. Ngủ vi thể nguy hiểm chính vì nó kín đáo, nhất là khi lái xe.

Uống cà phê có giúp chống ngủ vi thể không?

Cà phê có thể giảm cảm giác buồn ngủ và giảm phần nào số lần hụt chú ý trong một thời gian, nhưng không loại bỏ được ngủ vi thể khi thiếu ngủ nặng. Nó cũng cần thời gian để có tác dụng và có thể làm khó ngủ về sau. Không nên coi cà phê là giấy phép để lái xe tiếp khi đã rất buồn ngủ.

Người quen làm ca đêm có ít bị ảnh hưởng hơn không?

Người làm ca đêm lâu năm thường có kinh nghiệm sắp xếp giấc ngủ và nhận biết dấu hiệu mệt, nhưng nhịp sinh học của phần lớn người không đảo ngược hoàn toàn. Quãng gần sáng vẫn là lúc dễ hụt chú ý. Nhiều nơi làm việc vì vậy tránh xếp việc rủi ro cao vào giờ đó.

Thiếu ngủ một đêm thì hôm sau có nên lái xe không?

Nên hạn chế, nhất là chuyến dài hoặc lái vào giờ đầu chiều và đêm khuya, khi cơ thể vốn dễ buồn ngủ. Nếu buộc phải đi, chọn quãng ngắn, nghỉ thường xuyên và dừng ngay khi có dấu hiệu buồn ngủ. Có người thay lái là lựa chọn an toàn hơn.

Tuổi thiếu niên thức khuya có khác người lớn không?

Ở tuổi thiếu niên, nhịp sinh học thường dịch muộn hơn nên các em có xu hướng buồn ngủ muộn và khó dậy sớm, trong khi nhu cầu ngủ vẫn cao. Vì vậy thiếu ngủ ở tuổi này rất phổ biến. Cha mẹ có thể giúp bằng giờ ngủ đều đặn và bớt màn hình buổi tối, không cần trách móc.

Ngủ trưa ngắn có giúp sự chú ý buổi chiều không?

Nhiều nghiên cứu cho thấy một giấc ngủ ngắn khoảng mười tới hai mươi phút có thể giúp tỉnh táo hơn trong vài giờ sau, nhất là khi đêm trước ngủ chưa đủ. Ngủ trưa quá dài có thể gây uể oải lúc mới dậy và khó ngủ buổi tối ở một số người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138