Thời gian trong giấc mơ không hẳn bị nén như nhiều người nghĩ. Theo một số nghiên cứu ở người có khả năng biết mình đang mơ, những việc làm trong mơ như đếm số hay đưa mắt ra hiệu thường mất khoảng thời gian tương đương ngoài đời thật, có khi lâu hơn một chút với hành động cơ thể. Cảm giác "mơ cả ngày dài mà mới ngủ mấy phút" chủ yếu đến từ việc giấc mơ nhảy cảnh và từ cách não ghép lại ký ức khi thức dậy.
Mục từ này trình bày những điều khoa học hiện biết, còn khá ít và nhiều chỗ chưa chắc, về chuyện thời gian trôi trong mơ: giấc mơ dài bao lâu, vì sao tiếng chuông báo thức lại lọt vào cảnh mơ, vì sao tỉnh dậy không nhớ đã ngủ bao lâu. Bài không bàn ý nghĩa của từng giấc mơ, chỉ bàn chuyện thời gian.
Giấc mơ xảy ra khi nào và kéo dài bao lâu
Một đêm ngủ gồm nhiều chu kỳ nối tiếp, mỗi chu kỳ khoảng một tiếng rưỡi, xen kẽ giữa ngủ nông, ngủ sâu và giai đoạn chuyển động mắt nhanh, thường gọi là giấc ngủ REM. Những giấc mơ sống động, có cốt truyện, thường được nhớ lại nhiều nhất khi người ngủ được đánh thức từ giai đoạn REM, dù người ta cũng có thể mơ ở các giai đoạn khác.
Giai đoạn REM đầu tiên trong đêm thường ngắn, chỉ vài phút đến khoảng mười phút. Càng về sáng, các giai đoạn REM có xu hướng dài ra, có thể kéo dài nửa giờ hoặc hơn ở nhiều người. Đây là lý do những giấc mơ dài, phức tạp và dễ nhớ thường rơi vào gần sáng, ngay trước khi thức dậy.
Như vậy, nói một giấc mơ chỉ kéo dài "vài giây" là không đúng với phần lớn giấc mơ được nhớ lại. Một giấc mơ có thể là một đoạn kéo dài nhiều phút. Tuy vậy, khi thức dậy, người ta chỉ nhớ được những mảnh rời rạc, và chính chỗ trống giữa các mảnh ấy tạo ra cảm giác thời gian trong mơ dài hay ngắn khác thường.
Thời gian trong mơ trôi nhanh hay chậm: bằng chứng hiện có
Nghiên cứu với người mơ tỉnh. Có những người có thể nhận ra mình đang mơ mà không tỉnh dậy, gọi là mơ tỉnh. Các nhà nghiên cứu nhờ họ ra hiệu bằng cách đưa mắt theo một kiểu đã hẹn trước, vì cử động mắt vẫn ghi lại được khi ngủ, rồi làm một việc trong mơ như đếm đến mười, rồi ra hiệu lần nữa. Khoảng cách giữa hai lần ra hiệu cho biết việc đó mất bao lâu.
Kết quả: gần với thời gian thật. Các thí nghiệm kiểu này cho thấy việc đếm trong mơ mất thời gian tương đương ngoài đời. Với các hành động cơ thể như đi bộ hay tập động tác, một số kết quả cho thấy trong mơ có khi mất lâu hơn một chút. Không có dấu hiệu cho thấy thời gian trong mơ bị nén mạnh như phim tua nhanh.
Giới hạn của bằng chứng. Số người mơ tỉnh tham gia các nghiên cứu này không nhiều, và mơ tỉnh có thể khác với giấc mơ thông thường. Vì thế kết luận nên giữ ở mức "bằng chứng hiện có cho thấy", chưa thể khẳng định cho mọi giấc mơ.
Còn cảm giác thì sao? Cảm giác về độ dài trong mơ thì rất co giãn. Một giấc mơ có thể bao trùm "cả một chuyến đi" chỉ vì cảnh chuyển từ lúc lên xe sang lúc đã đến nơi, không có đoạn ở giữa. Đó là chuyện cốt truyện nhảy cóc, không phải thời gian bị nén.
Vì sao giấc mơ nhảy cảnh như phim bị cắt
Trong giấc ngủ REM, một số vùng não liên quan đến cảm xúc và hình ảnh hoạt động mạnh, trong khi những vùng phía trước liên quan đến lập kế hoạch, kiểm tra tính hợp lý và theo dõi trình tự thời gian được cho là hoạt động yếu hơn. Kết quả là giấc mơ giàu hình ảnh và cảm xúc nhưng lỏng lẻo về logic và trật tự: đang ở nhà bỗng thấy mình ở trường cũ, đang mùa hè bỗng là ngày Tết.
Người mơ hiếm khi thấy những bước nhảy ấy là lạ trong lúc mơ, vì phần não thường làm nhiệm vụ "bắt lỗi" đang hoạt động yếu. Chỉ khi tỉnh dậy kể lại, ta mới nhận ra cốt truyện vô lý. Lúc ghép các mảnh lại thành câu chuyện, não tự lấp chỗ trống, và câu chuyện được kể lại thường mạch lạc hơn giấc mơ thật.
Việc nhảy cảnh này giải thích phần lớn cảm giác thời gian trong mơ bị co giãn. Khi nhớ lại một giấc mơ có mười cảnh ở mười nơi khác nhau, bạn có cảm giác đã trải qua cả ngày dài, dù toàn bộ giấc mơ có thể chỉ khoảng mười lăm, hai mươi phút. Ngược lại, có giấc mơ chỉ một cảnh kéo dài, chẳng hạn chạy mãi không tới, lại cho cảm giác bị mắc kẹt trong thời gian.
Những trải nghiệm thời gian thường gặp quanh giấc mơ
Bảng dưới gom những trải nghiệm hay được kể lại và cách giải thích phổ biến hiện nay. Cột giải thích là cách hiểu được nhiều người chấp nhận, có chỗ vẫn còn bàn cãi.
| Trải nghiệm | Cách giải thích phổ biến |
|---|---|
| Mơ thấy cả ngày dài trong một giấc ngắn | Giấc mơ nhảy cảnh, não lấp chỗ trống khi kể lại |
| Tiếng chuông báo thức thành tiếng chuông trong mơ | Âm thanh bên ngoài lọt vào giấc mơ đang diễn ra và được lồng vào cốt truyện |
| Cảm giác giấc mơ "dự đoán" tiếng chuông | Có thể do ký ức được sắp xếp lại khi thức, khiến tiếng chuông có vẻ là kết thúc hợp lý của câu chuyện |
| Tỉnh dậy không biết đã ngủ bao lâu | Trong giấc ngủ, việc theo dõi thời gian gần như ngừng lại; cảm giác chỉ dựa vào mức mệt và manh mối bên ngoài |
| Chợp mắt năm phút mà mơ một giấc dài | Khi rất thiếu ngủ, có người vào giai đoạn mơ nhanh hơn bình thường; cảm giác dài vẫn do nhảy cảnh |
| Không nhớ mình có mơ hay không | Giấc mơ dễ quên nếu không tỉnh giấc ngay sau đó; phần lớn người mơ nhiều hơn số giấc mơ họ nhớ |
Trải nghiệm thứ hai rất phổ biến và đáng chú ý: giấc mơ có thể dệt một âm thanh thật vào câu chuyện ngay lập tức, chứng tỏ não khi mơ vẫn tiếp nhận một phần tín hiệu từ bên ngoài.
Những hiểu lầm phổ biến về thời gian trong mơ
"Mỗi giấc mơ chỉ kéo dài vài giây." Câu này lan truyền rộng nhưng không khớp với hiểu biết hiện nay. Những giấc mơ có cốt truyện thường gắn với các giai đoạn ngủ kéo dài nhiều phút. Có những mẩu mơ ngắn ngủi lúc chập chờn, nhưng không phải mọi giấc mơ đều ngắn như vậy.
"Trong mơ, một phút bằng một giờ." Các thí nghiệm với người mơ tỉnh không ủng hộ ý tưởng thời gian trong mơ bị nén theo một tỷ lệ cố định. Cái co giãn là cốt truyện và ký ức, không phải tốc độ trôi của từng giây.
"Ngủ nhiều thì mơ nhiều, nghĩa là ngủ kém." Ngủ đủ dài, nhất là về gần sáng, thì các giai đoạn mơ dài hơn, nên nhớ mơ nhiều hơn là bình thường. Nhớ mơ nhiều không tự nó nói lên giấc ngủ kém. Điều đáng để ý là cảm giác ban ngày có tỉnh táo hay không.
"Giấc mơ báo trước giờ giấc chuyện sắp xảy ra." Không có cơ sở khoa học cho việc giấc mơ báo trước thời điểm của sự việc trong đời thật. Những lần trùng hợp dễ được nhớ và kể lại, còn vô số lần không trùng thì bị quên đi.
Tự quan sát thời gian trong giấc mơ của mình
Bạn có thể tự quan sát chuyện thời gian trong mơ một cách đơn giản và an toàn: đặt một cuốn sổ cạnh giường, mỗi sáng khi vừa tỉnh dậy, trước khi cầm điện thoại, ghi vội vài dòng về giấc mơ còn nhớ. Ghi thêm cảm giác giấc mơ dài bao lâu và giờ bạn thức dậy.
Sau hai ba tuần, đọc lại, bạn có thể thấy vài quy luật của riêng mình: những giấc mơ nhớ rõ nhất thường vào những sáng thức dậy tự nhiên hơn là bị chuông đánh thức đột ngột, hoặc vào ngày nghỉ khi ngủ dài hơn. Bạn cũng sẽ thấy giấc mơ ghi lại ngay khác khá nhiều so với giấc mơ kể lại vào buổi trưa, khi não đã kịp sắp xếp lại.
Không nên cố tình đánh thức mình nhiều lần trong đêm để "bắt" giấc mơ. Việc cắt giấc ngủ liên tục làm bạn thiếu ngủ và mệt mỏi, không đáng để đổi lấy vài mẩu ký ức. Mục đích của việc quan sát là hiểu thêm về bản thân trong lúc vẫn giữ giấc ngủ đủ và đều, không phải để biến giấc ngủ thành thí nghiệm.
Khi nào giấc mơ và giấc ngủ cần được bác sĩ xem xét
Mơ là phần bình thường của giấc ngủ, kể cả những giấc mơ kỳ lạ, đáng sợ thỉnh thoảng xuất hiện. Không cần lo lắng chỉ vì một giấc mơ có cốt truyện lạ hay thời gian trong mơ co giãn khác thường. Mục từ này không đưa ra ý nghĩa của từng giấc mơ, vì khoa học chưa có cơ sở để làm điều đó.
Tuy vậy, có những tình huống nên đi khám. Ác mộng lặp đi lặp lại nhiều lần mỗi tuần khiến bạn sợ đi ngủ, hoặc đi kèm một sự kiện đau buồn gần đây. Cử động mạnh, đấm đá, la hét trong khi ngủ đến mức có thể làm đau mình hoặc người nằm cạnh. Những lúc tỉnh dậy mà không cử động được kèm cảm giác hoảng sợ xảy ra thường xuyên. Ngủ đủ giờ mà vẫn buồn ngủ đến mức ngủ gật ban ngày.
Những tình trạng trên cần được bác sĩ đánh giá trực tiếp, không thể tự kết luận qua sách báo hay mạng xã hội. Trong lúc chờ khám, giữ phòng ngủ an toàn, dẹp những vật sắc nhọn hay đồ dễ vỡ quanh giường nếu có cử động mạnh khi ngủ, và ghi lại tần suất, thời điểm xảy ra để kể với bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Người ta có mơ mỗi đêm không?
Phần lớn người mơ nhiều lần mỗi đêm, kể cả những người nói rằng mình không bao giờ mơ. Họ chỉ không nhớ, vì giấc mơ dễ phai nếu không tỉnh dậy ngay sau đó hoặc không ghi lại. Nhớ hay không nhớ mơ không nói lên chất lượng giấc ngủ tốt hay xấu.
Có thể biết mình đang mơ trong lúc mơ không?
Có những người thỉnh thoảng nhận ra mình đang mơ, gọi là mơ tỉnh. Trải nghiệm này không hiếm, và một số người tự tập để có nó nhiều hơn. Không nên vì muốn tập mà đánh thức mình nhiều lần mỗi đêm, vì việc đó làm thiếu ngủ.
Ngủ trưa ngắn có mơ không?
Giấc trưa ngắn thường chủ yếu là ngủ nông, nên ít mơ có cốt truyện. Khi rất thiếu ngủ hoặc ngủ trưa dài, có người vào giai đoạn mơ sớm hơn và nhớ được giấc mơ. Ngủ trưa quá dài có thể làm dậy mệt và tối khó ngủ hơn.
Trẻ em có mơ giống người lớn không?
Trẻ nhỏ dành tỷ lệ lớn thời gian ngủ cho giai đoạn REM, nhưng cách trẻ mơ và kể lại giấc mơ khác người lớn, đơn giản hơn ở tuổi nhỏ và phong phú dần theo tuổi. Khi trẻ hay gặp ác mộng làm sợ ngủ, cha mẹ nên trấn an và hỏi ý kiến bác sĩ nhi nếu kéo dài.
Vì sao vừa tỉnh dậy là quên giấc mơ?
Khi chuyển từ ngủ sang thức, não cần một chút thời gian để chuyển nội dung giấc mơ vào trí nhớ lâu hơn. Nếu bạn lập tức nghĩ sang chuyện khác hoặc cầm điện thoại, giấc mơ phai rất nhanh. Nằm yên vài giây nhớ lại hoặc ghi ngay giúp giữ được nhiều hơn.