Lên núi cao, tỉ lệ oxy trong không khí vẫn xấp xỉ như ở đồng bằng, nhưng không khí loãng hơn nên mỗi hơi thở đưa vào phổi ít phân tử oxy hơn. Cơ thể nhận ít oxy hơn ở mỗi nhịp thở, và phải tìm cách bù. Say độ cao là những gì xảy ra khi cơ thể lên cao nhanh hơn tốc độ nó kịp thích nghi.
Ở Việt Nam, nhiều người lần đầu cảm nhận điều này khi lên Fansipan ở Lào Cai, nóc nhà Đông Dương cao khoảng 3.143 mét, hoặc khi đi bộ đường dài lên các đỉnh trên dưới ba nghìn mét ở Lai Châu, Lào Cai. Ngày càng nhiều người đi xa hơn tới các vùng núi cao bốn, năm nghìn mét ở nước ngoài. Mục từ này giải thích vì sao có giới hạn, dấu hiệu nguy hiểm, và vì sao không ai nên "cố lên thêm một chút" khi cơ thể đã báo động.
Không khí loãng: oxy không ít đi về tỉ lệ mà ít đi về số lượng
Càng lên cao, áp suất không khí càng giảm vì cột không khí phía trên ngắn lại. Ở độ cao khoảng ba nghìn mét, áp suất chỉ còn chừng bảy phần mười so với mặt biển; ở năm nghìn mét, còn khoảng một nửa. Tỉ lệ oxy vẫn quanh 21 phần trăm, nhưng tổng lượng không khí trong mỗi lít hít vào ít hơn, nên lượng oxy thực sự đi vào phổi cũng ít hơn.
Oxy từ phổi sang máu nhờ chênh lệch áp suất. Khi áp suất oxy trong phế nang giảm, máu nhận oxy kém đi, độ bão hoà oxy trong máu tụt xuống. Các mô, nhất là não, cảm nhận điều này rất sớm: đau đầu, khó tập trung, mệt nhanh khi leo dốc dù trước đó vẫn đi bộ bình thường.
Điều cần nhớ là thiếu oxy ở độ cao không liên quan nhiều tới độ khoẻ. Vận động viên trẻ khoẻ vẫn có thể say độ cao nặng nếu lên quá nhanh, còn người bình thường lên từ từ có khi không bị gì. Cơ địa từng người khác nhau, và người từng bị say độ cao một lần có khả năng bị lại cao hơn.
Cơ thể thích nghi ra sao và vì sao cần thời gian
Thở nhanh và sâu hơn. Đây là phản ứng đến trong vài phút. Thở mạnh hơn đưa thêm không khí vào phổi, bù một phần lượng oxy thiếu. Mặt trái là thải bớt khí CO2, làm máu hơi lệch về phía kiềm; thận cần vài ngày để điều chỉnh lại cân bằng này.
Tim đập nhanh hơn. Tim bơm nhiều máu hơn mỗi phút để bù cho mỗi lít máu mang ít oxy hơn. Vì vậy ở độ cao, nhịp tim lúc nghỉ thường cao hơn khi ở nhà.
Tăng hồng cầu. Thận tiết thêm một loại hormone kích thích tuỷ xương làm thêm hồng cầu. Quá trình này mất nhiều ngày tới nhiều tuần, nên không giúp gì cho người lên núi nhanh trong hai, ba ngày.
Thay đổi bên trong tế bào. Về lâu dài, các mô điều chỉnh cách dùng oxy cho tiết kiệm hơn. Người sống lâu đời ở vùng cao có những đặc điểm thích nghi mà người đồng bằng lên chơi vài ngày không thể có ngay.
Giới hạn của thích nghi. Thích nghi giúp cơ thể sống và làm việc được ở độ cao vừa phải. Nhưng ở những độ cao rất lớn, cơ thể không thể thích nghi hoàn toàn và chỉ có thể ở lại trong thời gian ngắn, kể cả với người leo núi nhiều kinh nghiệm có bình oxy hỗ trợ.
Các mức say độ cao và dấu hiệu nguy hiểm
Say độ cao thường được chia thành ba dạng. Dạng nhẹ phổ biến; hai dạng nặng ít gặp hơn nhưng có thể đe doạ tính mạng và tiến triển nhanh. Bảng dưới để nhận biết, không dùng để tự chẩn đoán.
| Dạng | Dấu hiệu hay gặp | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Say độ cao cấp tính (nhẹ) | Đau đầu, buồn nôn, chán ăn, mệt, chóng mặt, ngủ chập chờn, thường xuất hiện sau khi lên cao vài giờ | Dừng lên thêm, nghỉ tại chỗ; không đỡ hoặc nặng hơn thì xuống thấp |
| Phù phổi do độ cao | Khó thở cả khi nghỉ, ho, có khi ho ra đờm bọt hồng, môi tím, mệt lả bất thường so với bạn đồng hành | Cấp cứu: xuống thấp ngay, tìm trợ giúp y tế |
| Phù não do độ cao | Đau đầu dữ dội, đi loạng choạng không thẳng hàng được, lú lẫn, thay đổi hành vi, lơ mơ | Cấp cứu: xuống thấp ngay, tìm trợ giúp y tế |
Say độ cao nhẹ thường bắt đầu xuất hiện ở người lên trên khoảng 2.500 mét, nhưng cũng có người bị ở độ cao thấp hơn. Hai dạng nặng thường gặp hơn ở độ cao lớn và khi lên nhanh. Đi loạng choạng là dấu hiệu rất đáng chú ý: người trong nhóm có thể thử đi theo một đường thẳng, gót chạm mũi; người đang khoẻ làm dễ dàng, còn người bị ảnh hưởng ở não thường không làm được.
Nguyên tắc khi lên cao: chậm, nghe cơ thể, sẵn đường xuống
Các nguyên tắc dưới đây được nhiều tổ chức y học miền núi khuyến nghị theo nét chung. Chi tiết cụ thể cho từng chuyến đi, nhất là chuyến lên trên bốn nghìn mét, nên được bàn với bác sĩ trước khi đi.
- Lên từ từ. Khi đã ở trên khoảng ba nghìn mét, nguyên tắc chung là mỗi ngày không nâng độ cao chỗ ngủ quá nhiều, thường được nhắc khoảng 300 đến 500 mét, và cứ vài ngày nghỉ thêm một đêm ở cùng độ cao.
- Leo cao ban ngày, ngủ thấp hơn ban đêm khi lộ trình cho phép.
- Uống nước đều, ăn đủ, không uống rượu và không dùng thuốc ngủ khi chưa hỏi bác sĩ, vì chúng có thể làm thở chậm lúc ngủ.
- Có đau đầu, buồn nôn thì không lên thêm cho tới khi hết hẳn.
- Có dấu hiệu nặng, hoặc dấu hiệu nhẹ mà nặng dần dù đã nghỉ, thì xuống thấp, kể cả lúc đêm tối nếu an toàn. Xuống vài trăm mét đã có thể giúp cải thiện rõ.
- Không để người có triệu chứng xuống núi một mình.
- Trước chuyến đi lên rất cao, đặc biệt nếu có bệnh tim, phổi, thiếu máu hoặc đang mang thai, đi khám và hỏi bác sĩ; có những thuốc dự phòng nhưng chỉ dùng theo chỉ định.
Cáp treo và chuyện lên nhanh trong vài phút
Cáp treo và đường bộ hiện đại giúp người ta lên tới vài nghìn mét trong thời gian rất ngắn, điều mà cơ thể chưa từng được chuẩn bị. Ở mức khoảng ba nghìn mét như đỉnh Fansipan, phần lớn người khoẻ lên tham quan một vài giờ rồi xuống thường chỉ thấy hơi hụt hơi, tim đập nhanh khi leo bậc thang, và hết khi xuống thấp. Nhưng người có bệnh tim, phổi, người cao tuổi yếu, trẻ nhỏ nên được để ý kỹ hơn, đi chậm, nghỉ nhiều.
Vấn đề lớn hơn đến khi người ta bay thẳng tới những thành phố hoặc vùng du lịch nằm sẵn ở độ cao ba, bốn nghìn mét ở nước ngoài. Máy bay hạ cánh là cơ thể đã ở độ cao đó ngay lập tức, không có quãng đi bộ lên dần. Nhiều đoàn du lịch ngày đầu vẫn xếp lịch tham quan dày đặc, leo dốc, và đó là lúc say độ cao dễ xảy ra.
Nguyên tắc đơn giản: ngày đầu ở nơi cao nên nghỉ ngơi nhẹ nhàng, ăn uống đủ, không uống rượu, theo dõi đau đầu. Nếu lịch trình dồn dập không cho phép nghỉ, đó là lý do chính đáng để đổi lịch.
Độ cao hiếm khi đến một mình: lạnh, khô, nắng và mệt
Lạnh hơn nhiều so với chân núi. Nhiệt độ thường giảm dần theo độ cao, trung bình vài độ cho mỗi nghìn mét, chưa tính gió. Người lên núi trong trang phục của thành phố dưới xuôi có thể chịu cả thiếu oxy lẫn lạnh cùng lúc, và hai gánh nặng này cộng dồn vào nhau.
Không khí khô làm mất nước qua hơi thở. Ở trên cao, người ta thở nhanh hơn trong không khí lạnh và khô, nên mất nước qua đường thở nhiều hơn mà không để ý. Thiếu nước làm đau đầu nặng thêm và dễ bị nhầm với say độ cao, hoặc ngược lại.
Nắng gắt hơn dù trời mát. Lớp khí quyển phía trên mỏng hơn nên tia cực tím mạnh hơn. Mắt và da dễ bị tổn thương, nhất là khi có mây mù sáng hoặc nền đá trắng phản chiếu. Kính râm, mũ và áo dài tay là thứ cần mang theo dù trời không nóng.
Đầu óc chậm lại. Thiếu oxy làm giảm khả năng tập trung, tính toán, đánh giá rủi ro. Trên đường núi, điều này có nghĩa là dễ chọn sai lối, dễ trượt chân, dễ quyết định đi tiếp khi lẽ ra phải dừng. Các quyết định quan trọng như lộ trình xuống, giờ quay đầu nên được thống nhất từ khi còn ở thấp.
Mệt cộng dồn. Giấc ngủ kém ở độ cao, ăn ít vì buồn nôn, leo dốc nhiều giờ làm cơ thể cạn sức nhanh hơn ở đồng bằng. Lịch đi bộ đường dài trên núi cao nên ngắn hơn và nhiều quãng nghỉ hơn so với cùng quãng đường ở dưới thấp.
Vì sao không ai nên thử "vượt qua" say độ cao bằng ý chí
Leo núi dễ tạo ra áp lực phải tới đích: đã bỏ tiền, bỏ ngày nghỉ, cả nhóm đang đi tiếp, đỉnh chỉ còn vài trăm mét. Nhưng say độ cao không phải là chuyện ý chí. Phù phổi và phù não do độ cao có thể tiến triển trong vài giờ, và chính tình trạng thiếu oxy ở não khiến người bệnh đánh giá sai mức nguy hiểm của mình. Nhiều người leo núi kinh nghiệm vẫn nói một câu giản dị: ngọn núi còn đó, lần sau quay lại được.
Uống thuốc giảm đau để che cơn đau đầu rồi đi tiếp là một sai lầm hay gặp. Đau đầu là tín hiệu; làm tắt tín hiệu không làm cơ thể thích nghi nhanh hơn. Tương tự, những lời truyền miệng như nhai lá này, uống nước kia để khỏi say độ cao không thay được hai việc chính là lên chậm và xuống khi có dấu hiệu.
Nếu đi theo đoàn, hãy thống nhất trước khi đi: ai có dấu hiệu nặng thì cả đoàn hoặc ít nhất hai người đi cùng sẽ xuống, không bàn cãi tại chỗ. Ở nước ngoài, ghi sẵn số cấp cứu địa phương và đường xuống gần nhất. Ở trong nước, khi có người nguy kịch, gọi 115 và báo cho ban quản lý khu du lịch hoặc lực lượng cứu hộ địa phương để được hỗ trợ đưa xuống.
Câu hỏi thường gặp
Lên Fansipan có bị say độ cao không?
Phần lớn người khoẻ lên tham quan đỉnh Fansipan trong vài giờ chỉ thấy hơi hụt hơi khi leo bậc, tim đập nhanh, và hết khi xuống thấp. Một số người nhạy cảm vẫn có thể đau đầu, buồn nôn. Người có bệnh tim, phổi nên hỏi bác sĩ trước và đi chậm, nghỉ nhiều.
Từ độ cao bao nhiêu thì bắt đầu có nguy cơ say độ cao?
Say độ cao thường được ghi nhận ở người lên trên khoảng 2.500 mét, nhưng tuỳ cơ địa và tốc độ lên mà có người bị ở độ cao thấp hơn. Hai dạng nặng là phù phổi và phù não thường gặp hơn ở độ cao lớn và khi lên nhanh.
Người khoẻ, tập thể thao đều có ít bị say độ cao hơn không?
Không hẳn. Thể lực tốt không bảo vệ khỏi say độ cao; điều quyết định nhiều hơn là tốc độ lên và cơ địa từng người. Người khoẻ đôi khi còn dễ gặp nạn vì tự tin lên quá nhanh và bỏ qua dấu hiệu sớm.
Bị say độ cao nhẹ thì có đi tiếp được không?
Nguyên tắc chung là không lên thêm khi đang có triệu chứng. Nghỉ tại độ cao đó cho tới khi hết hẳn rồi mới đi tiếp; nếu không đỡ hoặc nặng dần thì xuống thấp. Không dùng thuốc giảm đau để che triệu chứng rồi leo tiếp.
Vì sao ở trên cao ngủ hay chập chờn?
Khi ngủ, nhịp thở tự nhiên chậm lại, mà ở độ cao lượng oxy vốn đã ít, nên một số người thở theo nhịp lúc nhanh lúc ngừng ngắn, hay thức giấc. Đây là hiện tượng thường gặp; nhưng nếu khó thở cả khi thức, ho nhiều hoặc lú lẫn thì phải xuống thấp và tìm trợ giúp y tế.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi đi vùng núi cao cần lưu ý gì?
Trẻ nhỏ có thể không nói rõ được mình đau đầu, chỉ quấy khóc, bỏ ăn, ngủ li bì; người cao tuổi thường có bệnh nền. Cả hai nhóm nên lên chậm, được người lớn theo dõi sát, và nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi lên rất cao.