Trong các giới hạn sinh tồn, thiếu nước là giới hạn đến nhanh nhất sau thiếu không khí. Người ta có thể sống nhiều tuần không ăn nếu còn nước, nhưng nhịn uống hoàn toàn thì thời gian đo bằng ngày, và trong trời nóng hay khi vận động, khoảng thời gian đó co lại rất nhiều. Câu truyền miệng "ba ngày không nước" chỉ là con số dễ nhớ, không phải mốc an toàn.
Mục từ này giải thích vì sao cơ thể không thể tích trữ nước như tích trữ năng lượng, cơ thể mất nước qua những đường nào, các nấc mất nước từ khát nhẹ tới nguy kịch, và vì sao không ai nên tự thử nhịn uống để "rèn" bất cứ điều gì.
Vì sao cơ thể không có "kho nước" dự phòng
Nước chiếm khoảng một nửa đến hai phần ba trọng lượng cơ thể người trưởng thành, tuỳ tuổi, giới và lượng mỡ. Nhưng đó không phải nước dự trữ: gần như toàn bộ đang làm việc, nằm trong tế bào, trong máu, trong dịch giữa các mô. Không có cơ quan nào chứa sẵn nước để rút ra dùng khi thiếu, khác hẳn với năng lượng vốn được tích trong mỡ và đường dự trữ ở gan, cơ.
Trong khi đó, cơ thể mất nước liên tục, kể cả khi nằm yên: hơi thở ra mang hơi nước, da bốc hơi âm thầm, thận vẫn phải tạo một lượng nước tiểu tối thiểu để thải chất cặn. Khi trời nóng hoặc vận động, mồ hôi cộng thêm một lượng lớn. Nôn, tiêu chảy, sốt làm mất nước nhanh hơn nữa.
Vì không có kho, mọi lượng nước mất đi đều được lấy từ chính các khoang đang làm việc. Máu cô đặc lại, thể tích máu giảm, tim phải đập nhanh hơn để giữ huyết áp, thận giữ nước lại bằng cách cô đặc nước tiểu. Đó là lý do dấu hiệu sớm của thiếu nước nằm ở nước tiểu và nhịp tim, trước khi người ta thấy mệt rõ rệt.
Những đường cơ thể mất nước mỗi ngày
Lượng nước cơ thể cần mỗi ngày thay đổi rất nhiều theo người và hoàn cảnh, vì vậy các con số "phải uống bao nhiêu lít" chỉ nên coi là tham khảo. Hiểu cơ thể mất nước qua đâu giúp bạn tự điều chỉnh tốt hơn:
- Nước tiểu: phần lớn nhất trong ngày bình thường. Thận có thể cô đặc nước tiểu để tiết kiệm nước, nhưng không thể ngừng hẳn vì vẫn phải thải chất cặn.
- Mồ hôi: rất ít khi ngồi trong phòng mát, nhưng có thể lên tới hơn một lít mỗi giờ khi lao động nặng dưới nắng ở một số người.
- Hơi thở: mỗi hơi thở ra đều ẩm. Thở nhanh khi gắng sức, khi sốt, hoặc ở vùng núi cao khô lạnh làm lượng nước mất qua đường này tăng lên.
- Da: nước bốc hơi qua da cả khi không đổ mồ hôi, người ta không cảm nhận được.
- Đường tiêu hoá: bình thường ít, nhưng tiêu chảy, nôn có thể làm mất nước và muối khoáng rất nhanh, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ.
- Nguồn bù: ngoài nước uống, thức ăn như canh, rau, trái cây đóng góp một phần đáng kể; cơ thể cũng tạo ra một ít nước khi chuyển hoá thức ăn, nhưng phần này nhỏ.
Cảm giác khát là chuông báo khá tốt ở người trẻ khoẻ, nhưng ở người cao tuổi cảm giác khát thường kém nhạy, nên họ có thể thiếu nước mà không thấy khát.
Các nấc mất nước và dấu hiệu
Mức mất nước hay được ước lượng theo phần trăm trọng lượng cơ thể bị mất do thiếu nước. Các mốc dưới đây là khoảng tham khảo thường gặp ở người trưởng thành, ranh giới giữa các nấc không sắc nét và khác nhau giữa từng người. Bảng không dùng để tự chẩn đoán.
| Nấc | Dấu hiệu hay gặp | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Thiếu nước nhẹ (khoảng 1–2%) | Khát, miệng khô, nước tiểu vàng sẫm, ít hơn, giảm sức khi vận động, khó tập trung | Uống nước từng ngụm, nghỉ ở chỗ mát |
| Mất nước vừa (khoảng 3–5%) | Mệt rõ, đau đầu, chóng mặt khi đứng dậy, tim đập nhanh, da khô, tiểu rất ít | Bù nước và muối khoáng, nghỉ; không đỡ hoặc nôn không uống được thì đi khám |
| Mất nước nặng | Lơ mơ, lú lẫn, mạch nhanh yếu, tay chân lạnh, gần như không tiểu, mắt trũng, ngất | Cấp cứu: gọi 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế |
Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu cần đưa đi viện ngay gồm khóc không có nước mắt, li bì khó đánh thức, không đi tiểu nhiều giờ, thóp trũng ở trẻ còn thóp, uống vào là nôn. Với trẻ và người già, đừng chờ tới nấc nặng mới đi khám.
Vì sao thời gian chịu đựng khác nhau tới vậy
Không có một con số chung cho câu hỏi "nhịn uống được bao lâu", và đó chính là điều nguy hiểm. Một người nằm yên trong phòng mát có thể mất nước chậm; một người lao động ngoài nắng, ra mồ hôi liên tục, có thể rơi vào mất nước nặng chỉ trong một ngày. Trẻ nhỏ có tỉ lệ nước cao và mất nước nhanh qua da, qua tiêu chảy; người cao tuổi khát kém và thận cô đặc nước tiểu kém hơn.
Những người sống sót qua nhiều ngày thiếu nước trong các vụ tai nạn, thiên tai thường là người còn một nguồn nước nhỏ nào đó, ở nơi mát, nằm yên tiết kiệm sức. Không nên lấy những trường hợp đặc biệt đó làm thước đo. Với một người bình thường trong hoàn cảnh bình thường, chỉ một ngày uống quá ít trong trời nóng đã đủ để đau đầu, mệt, giảm khả năng làm việc và tăng nguy cơ say nắng.
Bệnh nền cũng làm thay đổi giới hạn. Người có bệnh thận, tim, tiểu đường, người dùng thuốc lợi tiểu cần lượng nước theo chỉ định riêng của bác sĩ — có người cần uống nhiều hơn, có người lại phải hạn chế. Đây là lý do không nên áp một con số "mỗi ngày phải uống bao nhiêu lít" cho mọi người.
Một điểm hay bị bỏ qua: mất nước không chỉ là mất nước mà còn mất muối khoáng, nhất là natri và kali theo mồ hôi, nôn, tiêu chảy. Cơ thể mất cả hai cùng lúc thì việc bù cũng phải tính cả hai, và đó là lúc chuột rút, mệt rũ, tim đập không đều có thể xuất hiện. Người làm việc nặng cả ngày ngoài nắng, người đang tiêu chảy kéo dài là hai nhóm cần chú ý điều này nhất.
Sơ cứu nguyên tắc khi gặp người mất nước
Các bước dưới đây là nguyên tắc chung, không thay cho hướng dẫn của nhân viên y tế. Người có dấu hiệu mất nước nặng cần được đưa đi cấp cứu, không xử trí kéo dài tại nhà.
- Đánh giá nhanh: người bệnh còn tỉnh táo, nói chuyện bình thường, tự uống được không. Nếu lơ mơ, lú lẫn, ngất hoặc không uống được, gọi 115 ngay.
- Đưa vào chỗ mát, cho nằm nghỉ, nới quần áo.
- Với người còn tỉnh, cho uống từng ngụm nhỏ, đều đặn, thay vì uống ừng ực một lúc nhiều.
- Khi mất nước do tiêu chảy, nôn hoặc ra mồ hôi nhiều kéo dài, dung dịch bù nước điện giải pha đúng hướng dẫn trên gói phù hợp hơn nước lọc đơn thuần. Không tự pha đậm hơn hay loãng hơn hướng dẫn.
- Tránh rượu bia, đồ uống nhiều đường đậm đặc khi đang mất nước.
- Theo dõi lượng nước tiểu và độ tỉnh táo trong vài giờ sau. Nếu không cải thiện, hoặc nôn liên tục không giữ được nước, đi khám.
Khi thật sự bị kẹt thiếu nước: nguyên tắc giữ sức
Giữ nước trong người quan trọng hơn đi tìm nước liều lĩnh. Trong các tình huống bị cô lập như lũ, sạt lở, lạc đường trong rừng, hướng dẫn sinh tồn phổ biến khuyên giảm mất nước trước: ở chỗ râm mát, hạn chế đi lại giữa trưa, không gắng sức vô ích. Mỗi lít mồ hôi đổ ra là một lít không lấy lại được.
Có nước thì uống, không nên cố "để dành" trong người đang khát. Nhiều người có ít nước lại chỉ nhấp môi để dành, trong khi cơ thể đã mất nước dần. Lời khuyên thường gặp là uống đủ cho nhu cầu hiện tại và tập trung giảm lượng mất đi, thay vì nhịn để kéo dài nguồn nước.
Không uống nước biển, nước tiểu hay nước không rõ nguồn khi chưa xử lý. Nước biển chứa nhiều muối hơn mức thận thải được, uống vào làm mất nước nặng hơn. Nước lũ, nước ao hồ có thể nhiễm bẩn gây tiêu chảy, mà tiêu chảy lại làm mất thêm nước. Đun sôi là cách xử lý đơn giản nhất nếu có điều kiện.
Báo tin và giữ liên lạc. Bị cô lập trong thiên tai thì gọi 112 hoặc 114 để báo cứu nạn, có người nguy kịch thì gọi 115. Người ở ngoài nên gửi nước uống trước tiên, vì với người bị kẹt, nước quan trọng hơn thức ăn.
Vì sao không ai nên tự thử nhịn uống
Trên mạng thỉnh thoảng có những lời rủ rê nhịn uống hoàn toàn một hoặc vài ngày để "thanh lọc", để giảm cân nhanh, hay để thử ý chí. Thực tế, cân nặng giảm trong những ngày đó chủ yếu là nước, sẽ quay lại ngay khi uống trở lại, còn cơ thể thì phải chịu gánh nặng thật: máu cô đặc, thận làm việc trong điều kiện thiếu nước, nguy cơ sỏi thận, tụt huyết áp, ngất, và với người có bệnh tim mạch thì nguy cơ còn cao hơn.
Nhịn uống còn nguy hiểm ở chỗ nó làm giảm khả năng phán đoán. Người mất nước vừa thường đau đầu, khó tập trung, cáu gắt, phản ứng chậm; nếu người đó đang lái xe hay làm việc trên cao, hậu quả không chỉ dừng ở họ. Những người làm nghề phải nhịn uống tạm thời vì lý do chuyên môn, như trước khi gây mê phẫu thuật, đều làm theo chỉ định có người theo dõi, không phải tự thử.
Thói quen an toàn đơn giản hơn nhiều: mang nước theo khi ra ngoài, uống rải đều trong ngày, uống thêm khi trời nóng hoặc khi vận động, nhìn màu nước tiểu làm chỉ dấu thô, và để ý người già trong nhà vì họ ít khi kêu khát. Ai có bệnh nền cần hạn chế nước thì làm theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Người nhịn uống nước hoàn toàn sống được bao lâu?
Không có con số chung. Thời gian phụ thuộc nhiệt độ, mức vận động, tuổi, sức khoẻ và lượng nước trong thức ăn. Câu "ba ngày không nước" chỉ là mốc truyền miệng; trong trời nóng hay khi lao động, mất nước nặng có thể xảy ra trong vòng một ngày.
Làm sao biết mình đang thiếu nước?
Dấu hiệu sớm thường là khát, miệng khô, nước tiểu vàng sẫm và ít hơn bình thường, đau đầu nhẹ, khó tập trung. Màu nước tiểu là chỉ dấu thô dễ theo dõi, dù một số thuốc và vitamin có thể làm đổi màu nước tiểu.
Mỗi ngày người lớn cần uống bao nhiêu nước?
Nhu cầu thay đổi theo cân nặng, thời tiết, vận động và sức khoẻ, nên các con số phổ biến chỉ để tham khảo. Thức ăn cũng cung cấp một phần nước. Người có bệnh tim, thận hay đang dùng thuốc lợi tiểu nên hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp.
Uống cà phê, trà có làm mất nước không?
Ở người quen uống, lượng cà phê hay trà vừa phải trong ngày vẫn góp phần vào lượng nước cơ thể nhận, tác dụng lợi tiểu của caffein thường nhẹ. Tuy vậy, khi trời nóng hoặc lao động nặng, nước lọc và đồ uống không chứa caffein, không cồn vẫn là lựa chọn chính để bù nước.
Khi nào mất nước cần đi cấp cứu?
Cần gọi 115 hoặc đưa đi viện ngay khi người bệnh lơ mơ, lú lẫn, ngất, gần như không tiểu, nôn liên tục không uống được, hoặc ở trẻ nhỏ khóc không có nước mắt, li bì khó đánh thức. Những trường hợp này cần bù dịch dưới theo dõi y tế.
Uống nước lọc hay dung dịch bù nước điện giải khi mất nước?
Thiếu nước nhẹ do quên uống thì nước lọc là đủ. Khi mất nước kèm mất muối do tiêu chảy, nôn hoặc ra mồ hôi rất nhiều, dung dịch bù nước điện giải pha đúng hướng dẫn phù hợp hơn. Trường hợp nặng cần được bù dịch tại cơ sở y tế.