GioiHan.comGiới Hạn
Sức chịu đựng của cơ thể

Cơ thể người chịu nóng tới đâu: nhiệt độ lõi, mồ hôi và lúc hệ làm mát quá tải

Cơ thể giữ nhiệt độ lõi quanh 37 độ bằng mồ hôi và mạch máu dưới da. Vì sao nóng ẩm khó chịu đựng hơn nóng khô và dấu hiệu hệ làm mát sắp quá tải.

Construction worker resting in the shade of a concrete pillar in Ho Chi Minh City at noon, back to camera, wet shirt, water bottle beside him, harsh sunlight beyond

Cơ thể người được "thiết kế" để giữ phần lõi bên trong — não, tim, gan, các tạng — ở quanh 37 độ C, và chỉ dao động trong một khoảng hẹp chừng một độ. Mọi cơ chế chịu nóng, từ đổ mồ hôi tới đỏ da, đều phục vụ một việc: tống bớt nhiệt ra ngoài để phần lõi không vượt khỏi khoảng đó. Khi lượng nhiệt nhận vào hoặc sinh ra lớn hơn lượng nhiệt thải được, nhiệt độ lõi bắt đầu leo lên, và đó là lúc giới hạn xuất hiện.

Mục từ này giải thích hệ làm mát của cơ thể vận hành ra sao, vì sao một ngày 35 độ ẩm ướt ở đồng bằng có thể nguy hiểm hơn một ngày 40 độ khô hanh, những dấu hiệu cho thấy hệ thống đã quá tải, và vì sao không ai nên thử xem mình "chịu được nóng tới đâu". Phần sơ cứu chỉ là nguyên tắc chung; người có dấu hiệu nặng cần được gọi 115 ngay.

Bộ máy làm mát: mồ hôi, mạch máu dưới da và hơi thở

Cơ thể sinh nhiệt liên tục, kể cả khi ngồi yên: tim đập, gan làm việc, cơ giữ tư thế đều toả nhiệt. Khi vận động, lượng nhiệt sinh ra có thể tăng gấp nhiều lần. Để thải nhiệt, cơ thể dùng bốn đường: toả nhiệt ra không khí mát hơn, truyền nhiệt qua chỗ tiếp xúc, đối lưu nhờ gió, và bay hơi mồ hôi. Khi không khí xung quanh nóng xấp xỉ hoặc hơn nhiệt độ da, ba đường đầu gần như vô dụng, thậm chí đảo chiều: da nhận thêm nhiệt từ môi trường. Lúc đó, bay hơi mồ hôi gần như là lối thoát duy nhất.

Song song với mồ hôi, các mạch máu dưới da giãn ra để đưa máu nóng từ trong lõi ra gần bề mặt, vì thế mặt và da đỏ lên khi trời nóng. Cái giá là tim phải bơm nhiều hơn: một phần máu bị "giữ" ở da, lượng máu về tim giảm, nhịp tim tăng để bù. Đây là lý do người làm việc dưới nắng thấy tim đập nhanh dù không gắng sức nhiều.

Hơi thở cũng thải một ít nhiệt và hơi nước, nhưng ở người thì phần này nhỏ, khác với loài chó vốn dựa nhiều vào thở hổn hển. Nói gọn, ở người, khả năng chịu nóng phụ thuộc chủ yếu vào hai thứ: tuyến mồ hôi còn tiết được không, và tim mạch còn gánh được lượng máu đưa ra da hay không. Một trong hai thứ hụt đi là giới hạn đến sớm hơn.

Vì sao nóng ẩm khó chịu đựng hơn nóng khô

Mồ hôi chỉ làm mát khi nó bay hơi. Mồ hôi chảy thành giọt rơi xuống đất gần như không mang nhiệt đi. Độ ẩm không khí quyết định mồ hôi bay hơi nhanh hay chậm, nên cùng một con số trên nhiệt kế, cảm giác và mức nguy hiểm khác nhau rất xa.

Kiểu nóngMồ hôiĐiều cơ thể gặp phải
Nóng khô, có gióBay hơi nhanh, da có khi khô ráo dù đang ra nhiều mồ hôiLàm mát còn hiệu quả, nhưng mất nước âm thầm vì không thấy ướt
Nóng ẩm, lặng gióĐọng thành giọt, chảy ròng mà không bay hơi đượcLàm mát kém, nhiệt độ lõi dễ leo dù vẫn đổ mồ hôi nhiều
Nóng ẩm trong không gian kínGần như không bay hơiNhóm nguy hiểm nhất: xưởng kín, bếp công nghiệp, nhà mái tôn buổi trưa
Nóng kèm nắng trực tiếpTuỳ độ ẩmCơ thể nhận thêm nhiệt bức xạ từ mặt trời và mặt đường, cộng dồn với nhiệt sinh ra

Giới khoa học dùng một đại lượng gọi là nhiệt độ bầu ướt, gộp nhiệt độ và độ ẩm, để ước lượng khả năng làm mát bằng bay hơi. Từng có ý kiến cho rằng khoảng 35 độ bầu ướt là ngưỡng lý thuyết mà người khoẻ mạnh ngồi trong bóng râm cũng không thải nổi nhiệt; các nghiên cứu gần đây gợi ý ngưỡng thực tế có thể thấp hơn đáng kể, nhất là ở người lớn tuổi. Con số chính xác còn đang được bàn, nhưng ý chính thì rõ: độ ẩm cao kéo giới hạn chịu nóng xuống thấp.

Những gì kéo giới hạn chịu nóng xuống thấp hơn

Thiếu nước từ trước. Mồ hôi lấy nước từ máu. Khi cơ thể đã thiếu nước, lượng mồ hôi giảm và máu đặc hơn, tim vất vả hơn. Người đi làm từ sáng mà chỉ uống vài ngụm thường chạm giới hạn vào đầu giờ chiều.

Chưa quen nóng. Cơ thể cần khoảng một đến hai tuần tiếp xúc dần dần để thích nghi: ra mồ hôi sớm hơn, mồ hôi loãng hơn, tim ít phải gắng hơn. Người từ vùng mát mới vào, người vừa ốm dậy hay vừa nghỉ dài ngày quay lại công trường thì chưa có lớp thích nghi này.

Tuổi và bệnh nền. Trẻ nhỏ và người cao tuổi điều nhiệt kém hơn; người có bệnh tim, thận, tiểu đường hoặc đang dùng một số thuốc như lợi tiểu, thuốc tâm thần có thể giảm khả năng thải nhiệt. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về việc làm việc ngoài nắng.

Rượu bia và chất kích thích. Rượu bia làm mất nước qua đường tiểu và làm người uống kém nhận ra cơ thể đang quá tải. Một số chất kích thích làm tăng sinh nhiệt.

Quần áo và đồ bảo hộ. Áo dày, áo mưa nilon, đồ bảo hộ kín ngăn mồ hôi bay hơi. Người mặc đồ bảo hộ kín dưới nắng có thể quá tải nhiệt dù nhiệt độ không khí chưa quá cao.

Gắng sức liên tục. Cơ bắp làm việc là lò sinh nhiệt lớn nhất. Cùng một buổi trưa, người ngồi bán hàng dưới mái che và người khuân vác đứng ở hai mức rủi ro rất khác nhau.

Dấu hiệu hệ làm mát đang quá tải

Cơ thể thường báo trước theo từng nấc, nhưng các nấc có thể nối nhau rất nhanh, nhất là khi vẫn tiếp tục làm việc. Bảng dưới để nhận biết, không dùng để tự chẩn đoán.

MứcDấu hiệu hay gặpViệc cần làm
Cơ thể bắt đầu căngKhát, mệt, chuột rút ở bắp chân hoặc bụng, mồ hôi rất nhiềuDừng việc, vào chỗ mát, uống nước từng ngụm, nghỉ tới khi hết hẳn
Kiệt sức do nóngChoáng váng, đau đầu, buồn nôn, da lạnh ẩm, mạch nhanh yếu, mệt rũNằm ở chỗ mát, nới quần áo, làm mát da; không đỡ trong khoảng nửa giờ hoặc nặng dần thì gọi 115
Sốc nhiệt — cấp cứuLú lẫn, nói lắp, đi loạng choạng, co giật, lơ mơ hoặc bất tỉnh; da nóng, có thể khô hoặc vẫn ướtGọi 115 ngay, làm mát tích cực trong lúc chờ

Điểm cần nhớ nhất là dấu hiệu về đầu óc: khi người đang ở trong nóng mà bắt đầu lú lẫn, nói năng khác thường hay hành xử lạ, phải coi là sốc nhiệt cho tới khi nhân viên y tế nói khác. Nhiều người nghĩ sốc nhiệt thì da phải khô, nhưng ở người đang gắng sức, da vẫn có thể ướt mồ hôi.

Sơ cứu nguyên tắc trong lúc chờ 115

Phần dưới là nguyên tắc chung theo các hướng dẫn sơ cứu phổ biến, không thay cho một khoá học sơ cứu có người hướng dẫn. Việc đầu tiên luôn là giữ an toàn cho chính người cứu: đừng để mình cũng say nắng khi đi cứu người khác.

  1. Gọi 115 nếu có bất kỳ dấu hiệu nào về đầu óc, co giật, bất tỉnh, hoặc người bệnh không đỡ sau khi nghỉ. Nói rõ địa chỉ, tình trạng, có người đang làm mát.
  2. Đưa người bệnh vào chỗ mát nhất có thể: bóng râm, phòng có quạt hoặc điều hoà. Nằm nghỉ, nếu nôn hoặc lơ mơ thì cho nằm nghiêng.
  3. Cởi bớt quần áo, giày, đồ bảo hộ.
  4. Làm mát tích cực: dội hoặc lau nước mát khắp người kết hợp quạt; chườm khăn mát ở cổ, nách, bẹn. Nếu có điều kiện và có người hướng dẫn, ngâm thân mình trong nước mát là cách hạ nhiệt nhanh được nhiều hướng dẫn khuyên.
  5. Chỉ cho uống nước khi người bệnh tỉnh táo, tự cầm cốc và nuốt được. Người lơ mơ thì không đổ nước vào miệng vì dễ sặc.
  6. Không tự cho uống thuốc hạ sốt: sốt do nhiễm trùng và nóng do quá tải nhiệt là hai chuyện khác nhau, thuốc hạ sốt không giải quyết được quá tải nhiệt.
  7. Theo dõi liên tục cho tới khi xe cấp cứu tới, kể cả khi người bệnh có vẻ đã tỉnh lại.

Những đêm không hạ nhiệt: gánh nặng cộng dồn qua nhiều ngày

Giới hạn chịu nóng không chỉ được đo trong một buổi trưa. Ở các đợt nắng nóng kéo dài, điều làm cơ thể mệt nhất nhiều khi là ban đêm: nhà mái tôn, phòng trọ chật, căn hộ tầng trên cùng hấp nhiệt cả ngày và toả ra suốt đêm. Khi nhiệt độ ban đêm không xuống đủ thấp, cơ thể không có quãng nghỉ để thải bớt lượng nhiệt tích từ ban ngày, giấc ngủ chập chờn, sáng hôm sau người ta bắt đầu một ngày mới với nền mệt sẵn.

Đợt nóng kéo dài nhiều ngày vì vậy nguy hiểm hơn một ngày nóng lẻ, nhất là với người cao tuổi sống một mình, người bệnh nằm một chỗ, trẻ nhỏ. Họ có thể không ra nắng chút nào mà vẫn quá tải nhiệt ngay trong nhà, và vì không có ai ở bên, dấu hiệu sớm như mệt lả, bỏ ăn, lơ mơ dễ bị bỏ qua.

Những việc nhỏ giúp kéo giới hạn lên: mở cửa tạo luồng gió khi trời đã dịu, che nắng mái và cửa sổ hướng tây, dùng quạt, lau người bằng nước mát trước khi ngủ, uống nước rải đều cả ngày. Trong đợt nóng, ghé thăm hoặc gọi hỏi người già trong xóm, trong khu trọ một lần mỗi ngày là việc có giá trị thật, vì người quá tải nhiệt thường không tự kêu.

Vì sao không ai nên tự thử xem mình chịu nóng tới đâu

Cái khó của giới hạn chịu nóng là nó không có vạch đỏ rõ ràng. Cảm giác "vẫn ổn" không phản ánh nhiệt độ lõi: khi nhiệt độ lõi đã cao, chính não bộ bị ảnh hưởng, và người trong cuộc thường là người cuối cùng nhận ra mình không ổn. Sốc nhiệt có thể làm tổn thương não, thận, gan, cơ và có thể gây tử vong, kể cả ở người trẻ khoẻ đang tập luyện.

Vì vậy những kiểu "thử sức" như ngồi xông hơi thật lâu để xem ai ra sau cùng, chạy giữa trưa không mang nước để rèn ý chí, hay mặc áo mưa kín chạy cho ra mồ hôi để giảm cân đều đặt cơ thể vào vùng không ai kiểm soát được. Sức chịu nóng không phải phẩm chất để thi thố; nó là một hệ thống sinh lý có trần, và trần đó thay đổi theo từng ngày, từng giấc ngủ, từng bữa ăn.

Cách khôn ngoan là làm ngược lại: xếp việc nặng vào sáng sớm hoặc chiều muộn, nghỉ trong bóng râm theo nhịp đều, uống nước trước khi khát, để người mới vào nghề quen nóng dần dần, và luôn làm việc có bạn đi kèm để người này nhìn ra dấu hiệu của người kia. Nếu bạn có bệnh nền hoặc từng bị kiệt sức do nóng, hãy hỏi bác sĩ về mức làm việc phù hợp trong mùa nắng.

Câu hỏi thường gặp

Nhiệt độ lõi của cơ thể bao nhiêu thì nguy hiểm?

Ở người trưởng thành khoẻ mạnh, nhiệt độ lõi thường quanh 37 độ C. Sốc nhiệt thường được nhắc tới khi nhiệt độ lõi lên khoảng 40 độ trở lên kèm rối loạn ý thức, nhưng không nên chờ đo được con số mới gọi cấp cứu; dấu hiệu lú lẫn đã là đủ.

Vì sao đổ mồ hôi nhiều mà vẫn thấy nóng?

Mồ hôi chỉ làm mát khi bay hơi. Trời ẩm và lặng gió khiến mồ hôi đọng thành giọt rồi chảy đi mà không mang được nhiều nhiệt, nên bạn ướt đẫm mà thân nhiệt vẫn tăng. Quạt gió và nghỉ ở chỗ thoáng giúp mồ hôi bay hơi tốt hơn.

Người ở xứ nóng có chịu nóng giỏi hơn không?

Cơ thể có khả năng thích nghi với nóng sau khoảng một đến hai tuần tiếp xúc dần dần, nên người quen nóng thường chịu tốt hơn người mới đến. Nhưng thích nghi chỉ dời giới hạn đi một đoạn, không xoá được giới hạn; trời nóng ẩm cực độ vẫn nguy hiểm với mọi người.

Có nên uống nước đá lạnh khi đang rất nóng không?

Với người còn tỉnh táo, nước mát giúp bù nước và hỗ trợ hạ nhiệt, uống từng ngụm là được. Người đã lơ mơ, lú lẫn thì không cho uống gì cả mà gọi 115 và làm mát bên ngoài cơ thể trong lúc chờ.

Kiệt sức do nóng khác sốc nhiệt thế nào?

Kiệt sức do nóng là cơ thể quá tải nhưng đầu óc còn tỉnh: mệt, choáng, buồn nôn, da lạnh ẩm. Sốc nhiệt là cấp cứu với dấu hiệu rối loạn ý thức như lú lẫn, nói lắp, co giật hay bất tỉnh. Kiệt sức do nóng không được xử trí có thể chuyển thành sốc nhiệt.

Khi nào nên đi khám sau một lần bị say nắng nhẹ?

Nên đi khám nếu triệu chứng không hết sau khi nghỉ, nếu nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc hoặc rất ít, đau cơ dữ dội, hay nếu bạn có bệnh tim, thận hoặc đang dùng thuốc thường xuyên. Bác sĩ sẽ đánh giá có tổn thương kèm theo hay không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138