GioiHan.comGiới Hạn
Phản xạ và tốc độ phản ứng

Càng nhiều lựa chọn càng chậm tay: phản ứng lựa chọn và định luật Hick

Phải chọn giữa hai cách đáp đã chậm hơn một cách, chọn giữa tám cách còn chậm hơn nữa. Định luật Hick giải thích vì sao và điều đó dạy gì về an toàn.

Kitchen in Hue with a row of identical unmarked gas stove knobs, an adult hand pausing between them, steam rising from a pot, shallow depth of field

Khi chỉ có một tín hiệu và một cách đáp, con người phản ứng nhanh nhất; mỗi lần số lựa chọn tăng gấp đôi, thời gian phản ứng lại dài thêm một khoảng gần như cố định. Quy luật này được biết đến với tên định luật Hick, đặt theo tên một nhà tâm lý học người Anh đã mô tả nó từ giữa thế kỷ trước, và đến nay vẫn được dùng khi thiết kế bảng điều khiển, biển báo, quy trình khẩn cấp.

Mục từ này giải thích vì sao não chậm lại khi phải chọn, những thứ làm việc chọn nhanh hơn hoặc chậm hơn, cách tự quan sát hiện tượng này bằng mấy nắm đậu trong bếp, và vì sao ở những tình huống nguy hiểm, cách tốt nhất không phải là phản ứng nhanh hơn mà là bớt số lựa chọn từ trước. Các con số trong bài là ví dụ để hình dung, không phải số đo chuẩn.

Phản ứng đơn giản và phản ứng lựa chọn khác nhau ở đâu

Trong phản ứng đơn giản, bạn biết trước chỉ có một tín hiệu và một động tác. Ví dụ ngồi chờ đèn bật là bấm nút. Não gần như đã nạp sẵn lệnh, chỉ chờ tín hiệu để "bóp cò". Phần lớn thời gian trễ lúc này là thời gian tín hiệu đi qua giác quan, dây thần kinh và cơ.

Trong phản ứng lựa chọn, có nhiều tín hiệu, mỗi tín hiệu ứng với một cách đáp. Đèn xanh thì bấm bên phải, đèn đỏ thì bấm bên trái. Não không thể nạp sẵn một lệnh duy nhất; nó phải nhận ra tín hiệu nào vừa xuất hiện, tra xem tín hiệu đó ứng với động tác nào, rồi mới ra lệnh. Khâu tra cứu này là phần thêm vào.

Ngay với hai lựa chọn, thời gian phản ứng đã dài hơn phản ứng đơn giản một cách rõ rệt trong phần lớn các phép đo. Khi số lựa chọn lên bốn, tám, khoảng trễ tiếp tục tăng. Điều này đúng với cả người trẻ khoẻ, tập trung cao, chứ không riêng gì người đang mệt. Nó là cách não làm việc, không phải lỗi của một người nào. Hiểu như vậy giúp ta thiết kế công việc và đồ dùng sao cho bớt bắt người khác phải chọn trong lúc gấp, thay vì đòi họ phản ứng nhanh hơn khả năng.

Định luật Hick nói gì, bằng ví dụ dễ hình dung

Nội dung chính của định luật là thời gian quyết định tăng theo logarit của số lựa chọn: mỗi lần số lựa chọn tăng gấp đôi, thời gian cộng thêm một khoảng gần như bằng nhau. Bảng dưới là ví dụ giả định, dùng một khoảng cộng thêm tượng trưng để thấy hình dạng của quy luật.

Số lựa chọn ngang nhauSố lần "chia đôi" cần để chọn ra mộtThời gian phản ứng, ví dụ giả định
10khoảng 0,22 giây
21khoảng 0,22 giây cộng một bậc
42cộng hai bậc
83cộng ba bậc
164cộng bốn bậc

Điểm cần nhớ là thời gian không tăng gấp đôi khi số lựa chọn tăng gấp đôi; nó chỉ cộng thêm một bậc. Não như đang thu hẹp dần khả năng bằng những câu hỏi có hoặc không. Vì thế đi từ một lên hai lựa chọn là cú nhảy đáng kể nhất, còn đi từ mười lên mười hai thì chênh ít hơn nhiều.

Quy luật này đúng nhất khi các lựa chọn ngang khả năng nhau. Nếu một lựa chọn rất hay xảy ra, não sẽ ưu tiên nó và phản ứng với nó nhanh hơn, còn những lựa chọn hiếm gặp thì chậm hơn.

Những thứ làm việc chọn nhanh hơn hoặc chậm hơn

Quen tay. Luyện tập kỹ một cặp tín hiệu và động tác làm khâu tra cứu nhanh dần, đôi khi gần như tự động. Người gõ phím lâu năm không phải "chọn" từng phím như người mới tập. Đây là phần thời gian phản ứng luyện được.

Tín hiệu và động tác "hợp nhau". Đèn bên trái thì bấm tay trái nhanh hơn đèn bên trái mà bấm tay phải. Núm vặn xếp đúng theo vị trí bếp thì ít vặn nhầm hơn núm xếp thành một hàng ngang. Các nhà thiết kế gọi đây là sự tương hợp, và thiếu nó là nguồn gốc của rất nhiều thao tác nhầm.

Tín hiệu giống nhau. Hai nút cùng màu, cùng hình chỉ khác vị trí làm việc nhận ra lâu hơn hai nút khác màu khác hình. Lọ muối và lọ đường giống hệt nhau là một ví dụ trong bếp.

Bị hối thúc. Khi bị ép trả lời nhanh, người ta thường đánh đổi độ chính xác: nhanh hơn nhưng nhầm nhiều hơn. Chuyện đánh đổi giữa tốc độ và độ chính xác được nói kỹ ở danh mục áp lực thời gian trên trang.

Mệt, phân tâm, có cồn. Những thứ làm chậm phản ứng đơn giản thì làm chậm phản ứng lựa chọn còn nhiều hơn, vì chúng tác động mạnh vào chính khâu quyết định.

Vì sao tình huống lạ làm người ta "đứng hình"

Trên một con đường quen, người lái gần như chỉ có vài lựa chọn quen thuộc cho mỗi tình huống, não đã luyện sẵn. Ở một ngã tư lạ, có xe từ hướng bất ngờ, có người đi bộ, có ổ gà, số khả năng phải cân nhắc tăng vọt. Khoảng trễ để quyết định dài ra, và với người quan sát bên ngoài, trông như người lái "đứng hình" một nhịp.

Hiện tượng này còn rõ hơn trong tình huống khẩn cấp hiếm gặp như chuông báo cháy giữa đêm hay mùi khí gas trong bếp. Người trong cuộc chưa từng luyện lựa chọn nào cho tình huống đó, nên phải cân nhắc từ đầu: chạy ra cửa nào, có mang gì theo không, gọi ai trước. Mỗi câu hỏi là một lần tra cứu.

Hiểu được điều này giúp bạn bớt tự trách khi lúng túng, và quan trọng hơn là thấy giải pháp: không phải cố nghĩ nhanh hơn trong lúc hoảng, mà là chuẩn bị trước để lúc đó chỉ còn một lựa chọn. Các buổi diễn tập thoát hiểm ở trường học, cơ quan làm chính việc này: biến một tình huống nhiều lựa chọn thành một tình huống gần như phản ứng đơn giản.

Áp dụng quanh nhà: bớt lựa chọn ở chỗ cần nhanh

Định luật Hick không chỉ dành cho kỹ sư thiết kế. Trong nhà, nhiều chỗ ta cần phản ứng nhanh và đúng lại đang bắt mình chọn giữa những thứ trông giống hệt nhau. Vài điều chỉnh nhỏ dưới đây đều dựa trên cùng một nguyên lý: bớt số thứ phải phân biệt, làm cho thứ quan trọng khác hẳn phần còn lại.

  • Cầu dao, công tắc tổng: đánh dấu rõ cái nào ngắt điện cả nhà, cái nào ngắt bếp, để khi có sự cố không phải thử từng cái.
  • Núm bếp: nếu núm xếp thành hàng ngang, để ý núm nào ứng với bếp nào; có thể dán một chấm màu khác nhau cho mỗi cặp núm và bếp.
  • Thuốc: thuốc của trẻ nhỏ, của người lớn, của người cao tuổi để ở ba chỗ khác nhau, không dùng chung hộp có lọ giống nhau.
  • Chìa khoá cửa thoát: một chìa riêng, để ở chỗ cố định cả nhà đều biết, không lẫn trong chùm chìa.
  • Hoá chất tẩy rửa: không đổ sang chai nước uống, để xa đồ ăn, vì chai giống nhau là lựa chọn nhầm dễ xảy ra nhất.
  • Số khẩn cấp: cả nhà, kể cả trẻ lớn, thuộc ba số 113, 114, 115 và biết số nào dùng cho việc gì.

Mỗi thay đổi trông nhỏ, nhưng chúng cộng lại thành việc lúc nguy cấp não của bạn phải trả lời ít câu hỏi hơn, và ít câu hỏi hơn nghĩa là phản ứng sớm hơn.

Tự quan sát: phân loại đậu với hai màu rồi bốn màu

Hoạt động này cần vài nắm đậu hoặc hạt khác màu, vài cái bát và một đồng hồ bấm giờ trên điện thoại. Làm ngồi tại bàn, phù hợp cho cả nhà.

  1. Trộn đều hai loại hạt khác màu, ví dụ đậu đỏ và đậu xanh, mỗi loại khoảng hai mươi hạt, đổ vào một đĩa.
  2. Đặt hai bát trước mặt. Bấm giờ, nhặt từng hạt bỏ đúng bát theo màu tới khi hết đĩa. Ghi thời gian.
  3. Trộn bốn loại hạt, tổng số hạt bằng lần trước, đặt bốn bát. Bấm giờ và phân loại như cũ.
  4. So hai con số. Phần lớn người sẽ thấy lần bốn màu lâu hơn rõ, dù số hạt bằng nhau và động tác tay giống hệt.
  5. Lặp lại vài ngày, để ý xem lần bốn màu nhanh dần lên khi đã quen, nhưng khoảng chênh với lần hai màu thường không biến mất.

Với trẻ nhỏ, chọn hạt to, không dùng hạt nhỏ dễ hóc với trẻ dưới ba tuổi, và luôn có người lớn ngồi cùng. Mỗi em so với chính mình lần trước, không thi ai nhanh hơn. Hoạt động dừng lúc các em còn thấy vui.

Vì sao không nên cố phản ứng nhanh hơn khi có nhiều lựa chọn

Khi không thể rút ngắn khâu quyết định, người ta hay vô thức chọn một trong hai cách: đoán trước, hoặc chọn bừa cho nhanh. Cả hai đều làm tăng lỗi. Trong bếp, đó là vặn nhầm núm bếp đang có nồi. Trên đường, đó là đánh lái về phía mà xe kia cũng đang tránh sang.

Cách an toàn hơn là giảm lựa chọn từ trước. Dán nhãn rõ, xếp đồ dùng nguy hiểm tách khỏi đồ dùng thường ngày, để thuốc của người lớn ở chỗ riêng, đi đường quen khi trời tối và mưa. Gia đình có thể thống nhất một quy tắc đơn giản cho vài tình huống nguy hiểm: có mùi gas thì không bật tắt công tắc điện, mở cửa và ra ngoài; có cháy thì ra theo lối đã định và gọi 114. Khi đã có quy tắc, lúc nguy cấp não chỉ phải làm theo, không phải chọn.

Với người làm nghề phải quyết định nhanh như lái xe, vận hành máy, điều quan trọng là được huấn luyện bài bản và được nghỉ đủ, không phải được ép làm nhanh hơn. Nếu bạn thấy mình thường xuyên lúng túng, quên hay nhầm lẫn nhiều hơn trước trong những việc quen thuộc, đó là điều nên kể với bác sĩ thay vì tự cố gắng bù lại.

Câu hỏi thường gặp

Định luật Hick là gì?

Đó là quy luật mô tả việc thời gian phản ứng tăng lên khi số lựa chọn tăng: mỗi lần số lựa chọn ngang nhau tăng gấp đôi, thời gian cộng thêm một khoảng gần như cố định. Nó được đặt theo tên một nhà tâm lý học người Anh và hay được dùng trong thiết kế.

Vì sao chọn giữa hai nút đã chậm hơn bấm một nút?

Với một nút, não đã chuẩn bị sẵn động tác và chỉ chờ tín hiệu. Với hai nút, não phải nhận ra tín hiệu nào vừa xuất hiện và tra xem nó ứng với nút nào trước khi ra lệnh, khâu đó cần thêm thời gian.

Luyện tập có xoá được khoảng chậm do lựa chọn không?

Luyện tập làm khoảng chậm thu hẹp lại, có khi rất nhiều với những thao tác quen tay. Nhưng trong phần lớn trường hợp, phản ứng có lựa chọn vẫn chậm hơn phản ứng đơn giản một chút, kể cả ở người làm lâu năm.

Vì sao gặp chuyện khẩn cấp người ta hay lúng túng?

Vì tình huống hiếm gặp có nhiều khả năng phải cân nhắc mà não chưa từng luyện, nên khâu quyết định kéo dài. Diễn tập trước và thống nhất quy tắc đơn giản giúp lúc nguy cấp chỉ còn một việc phải làm.

Hoạt động phân loại đậu có an toàn cho trẻ không?

An toàn nếu dùng hạt to, có người lớn ngồi cùng và không cho trẻ dưới ba tuổi chơi với hạt nhỏ dễ hóc. Mỗi em chỉ so với chính mình, không thi đua, không chấm điểm.

Nhầm lẫn nhiều hơn trước có đáng lo không?

Thỉnh thoảng nhầm khi mệt là bình thường. Nếu nhầm lẫn, quên hay lúng túng tăng rõ trong những việc quen thuộc và kéo dài, nên đi khám để bác sĩ đánh giá. Trang này không chẩn đoán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138