Không khí bình thường chứa khoảng 21 phần trăm oxy; dưới đáy một chiếc giếng cũ, một hầm biogas, một bể phốt hay khoang chứa cá, con số đó có thể thấp đến mức người bước vào gục ngã chỉ sau vài hơi thở. Điều đáng sợ là thiếu oxy không có mùi, không có màu, và thường không gây cảm giác ngộp thở như người ta tưởng.
Những vụ tai nạn kiểu này có một hình dạng lặp đi lặp lại: một người xuống và không lên, người thứ hai xuống cứu cũng gục, rồi người thứ ba. Mục từ này giải thích vì sao cơ thể không chịu nổi không khí thiếu oxy, vì sao người trong cuộc không kịp nhận ra, và vì sao nguyên tắc số một là KHÔNG xuống cứu mà gọi 114 và 115.
Vì sao thiếu oxy không làm bạn thấy ngộp
Cảm giác khó thở, ngộp thở mà chúng ta quen thuộc chủ yếu đến từ khí CO2 tích lại trong máu, không phải từ thiếu oxy. Khi bạn nín thở hay trùm chăn kín, CO2 tăng và cơ thể báo động ngay. Nhưng trong một không gian mà oxy đã bị một khí khác đẩy ra, như khí metan, khí nitơ, hay oxy đã bị tiêu hao bởi quá trình phân huỷ và gỉ sét, người bước vào vẫn thở ra CO2 bình thường. Chuông báo động không reo.
Trong khi đó, não là cơ quan dùng oxy nhiều nhất và nhạy nhất với thiếu oxy. Khi hít không khí nghèo oxy, máu đi qua phổi không những không nhận thêm oxy mà ở nồng độ rất thấp còn có thể bị kéo bớt oxy ra. Vài hơi thở là đủ để não bắt đầu trục trặc: phán đoán kém, phối hợp tay chân vụng về, rồi mất ý thức đột ngột.
Người bị nạn thường không kịp nghĩ "mình đang thiếu oxy" để leo lên. Họ có thể thấy hơi choáng, hơi mệt, và trước khi kịp làm gì thì đã ngã. Khi ngã xuống đáy hầm, nơi không khí thường tệ nhất vì nhiều loại khí nặng đọng ở dưới, tình trạng càng xấu đi nhanh.
Nồng độ oxy và giới hạn của cơ thể
Các mốc dưới đây là khoảng tham khảo thường được dùng trong tài liệu an toàn lao động; phản ứng thực tế thay đổi theo người, mức gắng sức và thời gian tiếp xúc. Bảng để hiểu mức nguy hiểm, không phải để "đo bằng cảm giác".
| Oxy trong không khí | Cơ thể thường phản ứng | Ý nghĩa an toàn |
|---|---|---|
| Khoảng 21% | Bình thường | Không khí sạch |
| Dưới khoảng 19,5% | Có thể chưa thấy gì | Thường được coi là thiếu oxy, không được vào khi không có thiết bị thở |
| Khoảng 16% trở xuống | Thở nhanh hơn, tim đập nhanh, phán đoán và phối hợp kém | Nguy hiểm, người trong cuộc khó tự nhận ra |
| Khoảng 10% trở xuống | Buồn nôn, lú lẫn, mất ý thức nhanh | Đe doạ tính mạng |
| Rất thấp | Gục gần như ngay sau vài hơi thở | Tử vong trong vài phút nếu không được đưa ra |
Mũi người không đo được bất kỳ con số nào trong bảng. Chỉ máy đo khí mới cho biết không khí trong hầm có an toàn hay không, và việc đo phải làm từ bên ngoài, ở nhiều độ sâu, trước khi bất kỳ ai bước vào.
Những khí hay gặp trong giếng, hầm, bể kín
Khí CO2. Sinh ra từ phân huỷ chất hữu cơ, từ đất, từ lên men. Nặng hơn không khí nên đọng lại ở đáy giếng, đáy hầm. Ở nồng độ cao, CO2 vừa đẩy oxy ra vừa tự nó gây độc.
Khí metan. Sinh ra trong hầm biogas, bể phốt, cống rãnh, bùn ao. Không màu, không mùi, đẩy oxy ra khỏi không gian kín và còn có thể gây cháy nổ khi gặp lửa, tia điện.
Khí hydro sunfua. Còn gọi là khí H2S, sinh ra từ phân huỷ chất hữu cơ trong hầm cầu, bể phốt, hầm chứa cá, mắm, phụ phẩm. Ở nồng độ thấp có mùi trứng thối; ở nồng độ cao nó làm tê khứu giác, nên người ta tưởng "hết mùi rồi" đúng lúc nguy hiểm nhất. Khí này độc trực tiếp, có thể làm gục rất nhanh. Mùi trứng thối thoảng lên từ miệng hầm là lời cảnh báo cần nghe, không phải chuyện bình thường để lờ đi.
Khí CO. Sinh ra khi đốt cháy không hoàn toàn: máy nổ, máy bơm chạy xăng dầu đặt trong hoặc sát miệng hầm, than đốt. Không màu, không mùi, gắn vào máu thay chỗ oxy. Dùng máy bơm chạy xăng để hút nước trong giếng sâu là một tình huống nguy hiểm hay gặp.
Oxy bị tiêu hao. Ngay cả không có khí lạ, không gian đóng kín lâu ngày có thể mất oxy dần do gỉ sét, do vi sinh vật, do hàng hoá lên men. Khoang tàu, bồn chứa, kho kín là ví dụ.
Vì sao người xuống cứu cũng gục
Khi thấy người thân gục dưới đáy giếng hay bể, phản xạ tự nhiên là lao xuống. Chính phản xạ đó biến một nạn nhân thành nhiều nạn nhân. Người xuống cứu bước vào đúng không khí vừa làm người trước gục, thường còn gắng sức hơn, thở nhanh hơn, nên hít nhiều khí độc hơn và gục nhanh hơn. Sự thật đau lòng là trong nhiều vụ tai nạn không gian kín được ghi nhận, một tỉ lệ đáng kể người tử vong lại là người xuống cứu.
Giữ hơi thở rồi lao xuống cũng không phải giải pháp: kéo một người bất tỉnh lên từ đáy giếng cần nhiều thời gian và sức hơn một lần nín thở cho phép, và chỉ một hơi hít vào giữa chừng là đủ. Buộc khăn ướt lên mũi không lọc được thiếu oxy, cũng không đủ để chặn khí độc ở nồng độ cao.
Vì vậy, các hướng dẫn an toàn đều thống nhất một điều nghe có vẻ tàn nhẫn nhưng cứu được nhiều mạng: người không có thiết bị thở độc lập và không được huấn luyện thì KHÔNG xuống. Việc của người ở trên là gọi lực lượng chuyên nghiệp, thông gió từ trên, và cứu từ bên ngoài nếu có thể.
Nguyên tắc khi có người gục trong giếng, hầm, bể
Các bước dưới đây là nguyên tắc chung; lực lượng cứu nạn có thiết bị và quy trình riêng. Không bước nào ở đây yêu cầu người cứu xuống dưới.
- Không xuống. Giữ những người khác tránh xa miệng hầm, ngăn không cho ai lao xuống theo.
- Gọi ngay 114 để báo cứu nạn và 115 để gọi cấp cứu. Nói rõ địa chỉ, loại hầm, độ sâu, số người bị nạn.
- Thông gió từ bên trên nếu làm được an toàn: dùng quạt điện thổi không khí sạch xuống, mở rộng nắp. Không dùng máy nổ, không đốt lửa, không hút thuốc gần miệng hầm.
- Nếu nạn nhân đã có dây an toàn buộc sẵn nối lên trên, có thể kéo lên từ bên trên mà không cần xuống.
- Khi lực lượng cứu nạn đã đưa được nạn nhân lên: đặt ở nơi thoáng khí, kiểm tra thở. Nếu thở nhưng không tỉnh, đặt nằm nghiêng. Nếu không thở, người đã được huấn luyện tiến hành hồi sinh tim phổi trong lúc chờ 115.
- Người đã bị ngạt dù tỉnh lại vẫn phải được đưa tới cơ sở y tế, vì tổn thương do thiếu oxy và khí độc có thể biểu hiện muộn.
Phòng từ trước: những việc không bao giờ được bỏ qua
Phần lớn tai nạn không gian kín xảy ra trong những việc tưởng như bình thường: nạo vét giếng, thông bể phốt, sửa máy bơm dưới giếng, dọn hầm biogas, vào khoang chứa hàng. Những nguyên tắc dưới đây áp dụng cho cả việc nhà lẫn công việc:
- Coi mọi giếng sâu, hầm, bể, khoang kín lâu ngày là có thể thiếu oxy cho tới khi đo được điều ngược lại.
- Thuê đơn vị chuyên nghiệp có máy đo khí, thiết bị thở và dây an toàn cho các việc phải vào trong, thay vì tự làm.
- Đo khí từ bên ngoài trước khi vào và đo liên tục trong lúc làm việc; thông gió cưỡng bức suốt thời gian có người bên trong.
- Người vào trong luôn đeo dây an toàn nối lên trên, luôn có ít nhất một người canh ở miệng hầm, người canh không được xuống.
- Không đặt máy nổ, máy bơm chạy xăng dầu trong hoặc sát miệng hầm.
- Đậy kín, khoá nắp giếng cũ, bể, hầm không dùng nữa để trẻ em và người khác không rơi xuống hay tò mò chui vào.
- Không dùng cách thả gà, thả đèn hay nến xuống thử: chúng không phản ánh chính xác mức nguy hiểm với người, và lửa có thể gây nổ khí metan.
Nếu bạn là chủ nhà thuê thợ, hãy hỏi thẳng họ có máy đo khí và thiết bị bảo hộ không trước khi đồng ý cho xuống. Một câu hỏi đó có thể cứu mạng người thợ. Thợ có kinh nghiệm thật sự sẽ không phật ý vì câu hỏi này; người nói "không cần, xuống quen rồi" mới là dấu hiệu đáng lo.
Vì sao không ai nên thử "xuống nhanh rồi lên"
Cách nghĩ "chỉ xuống một chút", "nín thở xuống lấy cái xô rồi lên ngay" đã lấy đi nhiều mạng người. Không gian kín không cho cơ hội thử nghiệm: không có cảm giác cảnh báo đáng tin, không có thời gian để đổi ý, và giới hạn của cơ thể trước không khí thiếu oxy là vài hơi thở, không phải vài phút.
Sức khoẻ, kinh nghiệm hay việc "lần trước xuống vẫn không sao" không bảo vệ được ai. Không khí trong hầm thay đổi theo ngày, theo thời tiết, theo lượng chất hữu cơ phân huỷ, theo việc có ai vừa khuấy bùn dưới đáy hay không. Lần trước an toàn không nói lên điều gì về lần này.
Điều đáng làm là truyền nguyên tắc này cho cả nhà, nhất là người lớn tuổi quen tự làm mọi việc và trẻ em hiếu động: thấy người gục dưới giếng, hầm, bể thì không xuống, hô hoảng gọi người, gọi 114 và 115. Đó không phải là bỏ mặc người bị nạn, mà là cách duy nhất để không có thêm người bị nạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xuống giếng sâu có thể bị ngạt dù không thấy mùi lạ?
Thiếu oxy và nhiều khí nguy hiểm như CO2, metan, CO đều không màu, không mùi. Khí H2S có mùi trứng thối ở nồng độ thấp nhưng làm tê khứu giác ở nồng độ cao. Mũi người không thể đánh giá được không khí trong hầm có an toàn hay không.
Thấy người gục dưới hầm biogas, bể phốt thì làm gì?
Không xuống cứu. Gọi ngay 114 để báo cứu nạn và 115 để gọi cấp cứu, giữ người khác tránh xa, thông gió từ trên bằng quạt điện nếu an toàn, không dùng lửa hay máy nổ gần miệng hầm. Chỉ người có thiết bị thở và được huấn luyện mới được vào.
Nín thở xuống kéo người lên có được không?
Không nên. Kéo một người bất tỉnh lên từ đáy giếng, hầm cần nhiều thời gian và sức hơn một lần nín thở cho phép, và chỉ một hơi hít vào giữa chừng có thể làm người cứu gục theo. Nhiều vụ tai nạn có thêm nạn nhân chính là người xuống cứu.
Thả nến hay con gà xuống giếng có thử được không khí an toàn không?
Không đáng tin. Những cách dân gian này không phản ánh chính xác mức nguy hiểm với người, không phát hiện được nhiều khí độc, và lửa có thể gây nổ nếu có khí metan. Chỉ máy đo khí mới cho biết không khí có an toàn để vào hay không.
Người bị ngạt khí đã tỉnh lại có cần đi viện không?
Cần. Tổn thương do thiếu oxy và khí độc lên não, tim, phổi có thể biểu hiện muộn sau vài giờ hoặc vài ngày. Người bị ngạt dù đã tỉnh vẫn phải được đưa tới cơ sở y tế để kiểm tra và theo dõi.
Nạo vét giếng, thông bể phốt ở nhà có tự làm được không?
Những việc phải xuống bên trong giếng sâu, bể, hầm kín nên giao cho đơn vị chuyên nghiệp có máy đo khí, thiết bị thở, dây an toàn và người canh bên trên. Chủ nhà nên hỏi rõ thợ có các thiết bị này trước khi cho xuống.