Phản xạ luyện được, nhưng không theo cách nhiều người nghĩ: tập luyện ít khi rút ngắn đáng kể phản ứng đơn giản, mà chủ yếu giúp phản ứng ổn định hơn, chọn đúng nhanh hơn trong những tình huống quen, và quan trọng nhất là biết nhìn ra tín hiệu sớm hơn. Phần đường truyền tín hiệu trong cơ thể thì gần như cố định, không bài tập nào làm dây thần kinh chạy nhanh hơn.
Mục từ này tách ra phần nào của phản xạ thay đổi được và phần nào không, giải thích vì sao người giỏi một việc trông như phản ứng "siêu nhanh", những bài tập vui, an toàn cho cả nhà, những cách "luyện phản xạ" nguy hiểm cần tránh, và khi nào việc phản ứng chậm đi là chuyện cần hỏi bác sĩ. Các mô tả là khoa học phổ thông, mức độ thay đổi khác nhau ở từng người.
Phần luyện được và phần gần như cố định
Gom lại từ những gì đã nói ở các mục từ khác trong danh mục, có thể chia khoảng trễ phản ứng thành những phần khác nhau về khả năng thay đổi.
| Phần của phản ứng | Luyện tập thay đổi được bao nhiêu | Vì sao |
|---|---|---|
| Tốc độ tín hiệu thần kinh | gần như không | phụ thuộc cấu tạo sợi thần kinh |
| Phản ứng đơn giản ở người khoẻ | thay đổi ít | đã gần sàn sinh học, tập chủ yếu làm bớt dao động |
| Độ ổn định, số lần hụt | thay đổi khá rõ | quen việc, biết giữ tập trung, biết nghỉ đúng lúc |
| Phản ứng có lựa chọn | thay đổi rõ với tình huống quen | khâu tra cứu tín hiệu và động tác trở nên tự động |
| Nhìn ra tín hiệu sớm | thay đổi nhiều nhất | biết chỗ cần nhìn, đọc dấu hiệu báo trước |
Điều này giải thích một nghịch lý quen thuộc: người lái lâu năm có thể không nhanh hơn người mới trong phép thử bấm nút, nhưng lại xử lý tình huống trên đường tốt hơn nhiều. Họ không phản ứng nhanh hơn, họ thấy sớm hơn và chọn đúng nhanh hơn.
Vì sao người giỏi trông như phản ứng nhanh hơn giới hạn
Một thủ môn bắt được cú sút, một người bán hàng đỡ được món đồ sắp rơi khỏi kệ, một tài xế lâu năm phanh trước khi xe phía trước kịp bật đèn phanh. Nhìn từ bên ngoài, ai cũng nghĩ họ có phản xạ phi thường. Thực ra phần lớn là họ đã bắt đầu phản ứng từ trước khi sự việc chính xảy ra.
Người có kinh nghiệm học được những dấu hiệu báo trước: tư thế của người sút bóng, cách món hàng nghiêng trên kệ, chiếc xe phía trước bắt đầu chậm lại khi tới gần ngõ có người đứng. Não họ dùng những dấu hiệu sớm này để chuẩn bị, nên khi sự việc chính tới, phần lớn khâu quyết định đã xong. Võ thuật và nhiều môn thể thao khác cũng dựa nhiều vào khả năng này.
Khả năng nhìn trước gắn chặt với từng việc cụ thể. Thủ môn giỏi không vì thế mà phanh xe nhanh hơn người khác, tài xế lâu năm không vì thế mà bắt bóng giỏi hơn. Đây là lý do luyện phản xạ chung chung ít khi giúp được nhiều cho một việc cụ thể; muốn giỏi việc nào, phải có kinh nghiệm thật trong việc đó, trong điều kiện an toàn. Kinh nghiệm cũng cần thời gian tích luỹ: không có đường tắt nào biến một người mới cầm lái thành người đọc đường như tài xế mười năm.
Vì sao tiến bộ nhanh lúc đầu rồi chững lại
Ai từng tập một việc cần phản ứng nhanh, như gõ phím, đánh cầu lông hay lái xe, đều thấy một quy luật: những buổi đầu tiến bộ rất nhanh, sau đó chậm dần, rồi gần như đứng yên dù vẫn tập đều. Đây không phải dấu hiệu bạn tập sai, mà là hình dạng tự nhiên của việc học kỹ năng.
Lúc đầu, phần lớn thời gian phản ứng bị lãng phí vào việc nghĩ: tín hiệu này nghĩa là gì, động tác nào phù hợp. Tập luyện xoá dần phần lãng phí đó, nên thời gian giảm mạnh. Khi phần lãng phí đã gần hết, cái còn lại là phần đường truyền và khâu xử lý tối thiểu, phần mà tập luyện không chạm tới được. Từ đó trở đi, mỗi bước tiến bé hơn bước trước.
Hiểu quy luật này giúp bạn đặt kỳ vọng đúng. Cố tập thêm nhiều giờ để bớt vài phần nghìn giây thường không đáng, nhất là với trẻ em. Thay vào đó, nên dành công sức cho những phần còn thay đổi được nhiều: học nhìn trước, giữ ổn định, nghỉ ngơi đủ. Và với an toàn hằng ngày, khoảng cách và sự chú ý luôn có giá trị hơn vài phần nghìn giây.
Những gì giúp phản xạ ở mức tốt nhất của bạn
Ngủ đủ. Đây là thứ có tác dụng rõ nhất với phản xạ hằng ngày. Thiếu ngủ làm chậm và gây những lần hụt; ngủ đủ đưa bạn về mức tốt nhất của mình mà không cần bài tập nào.
Vận động đều đặn. Nhiều tài liệu sức khoẻ cho rằng người vận động đều đặn thường giữ được sự nhanh nhẹn tốt hơn khi có tuổi. Chi tiết nên hỏi người có chuyên môn, nhưng đi bộ, đạp xe, bơi ở nơi an toàn là khởi đầu dễ.
Giảm phân tâm. Cất điện thoại khi đang làm việc cần chú ý, không nói chuyện căng thẳng khi lái xe. Bớt phân tâm thường giúp nhiều hơn tập cho nhanh.
Tránh rượu bia và thận trọng với thuốc gây buồn ngủ. Cồn và một số thuốc kéo phản xạ xuống rõ rệt. Đọc kỹ hướng dẫn thuốc, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ nếu công việc cần phản ứng nhanh.
Có kinh nghiệm thật trong việc mình cần. Học lái xe với người hướng dẫn, tập nghề có người kèm, chơi thể thao có huấn luyện viên. Kinh nghiệm thật dạy bạn nhìn trước, thứ không bài tập bấm nút nào thay được.
Giữ tâm trạng bình tĩnh. Hoảng hốt làm tình huống trông có nhiều lựa chọn hơn và quyết định chậm đi. Các buổi diễn tập giúp lúc thật bình tĩnh hơn.
Một vài hoạt động vui, an toàn cho cả nhà
Những hoạt động dưới đây không hứa làm ai nhanh hơn giới hạn, mà giúp cả nhà vận động, cười, và tự quan sát cơ thể mình. Mỗi người so với chính mình, không ai bị xếp hạng.
- Tung bắt bóng vải mềm: hai người đứng cách vài bước, tung chậm rồi nhanh dần, đổi tay. Dùng bóng vải hoặc bóng xốp, không dùng vật cứng.
- Phép thử thước rơi mỗi tuần một lần, ghi lại để thấy những tuần ngủ đủ khác với tuần thức khuya ra sao.
- Đổi màu đổi động tác: một người giơ thẻ giấy màu trơn, đỏ thì vỗ tay, xanh thì giơ tay, vàng thì đứng yên. Đổi luật sau vài lượt để thấy lúc đầu chậm, quen rồi nhanh dần.
- Phân loại hạt to theo màu trong một khoảng giờ hẹn, so lần này với lần trước của chính mình.
- Kết thúc khi còn vui, không kéo dài tới khi ai đó mệt hay cáu.
Với trẻ em, đây là lúc để các em hiểu rằng phản ứng nhanh hay chậm chỉ là một đặc điểm thay đổi theo ngày, theo giấc ngủ, theo độ tập trung, không phải thước đo các em giỏi hay kém. Không chấm điểm, không khen em này nhanh hơn em kia, không ép em nào tham gia.
Những cách "luyện phản xạ" nguy hiểm cần tránh
Trên mạng thỉnh thoảng lan truyền những kiểu thử thách gọi là luyện phản xạ nhưng thực chất là đánh cược với chấn thương. Bắt dao hay vật sắc rơi, né vật ném thật vào người, đập tay thật nhanh lên mặt bàn giữa các ngón xoè, chạy qua đường trước đầu xe, giật ghế của người sắp ngồi: tất cả đều có thể gây thương tích nặng, và không cái nào làm phản xạ của ai tốt hơn. Chúng chỉ đo xem hôm đó ai may mắn, và cái giá của một lần không may là vết thương có thể theo người ta suốt đời. Một phép thử phản xạ đáng làm là phép thử mà dù có chậm đến đâu, kết quả xấu nhất cũng chỉ là một con số.
Đặc biệt nguy hiểm là những kiểu dọa giật mình bất ngờ với người đang cầm vật nóng, vật sắc, đang đứng trên cao hay đang lái xe. Phản xạ giật mình kích hoạt trước khi kịp nghĩ, và cái giật đó có thể làm rơi nồi nước sôi hay đánh lệch tay lái.
Với trẻ em, những kiểu đùa như kéo ghế, ném đồ bất ngờ để "xem có né kịp không" nên được cấm hẳn trong nhà và lớp học. Nếu có ai bị thương do những trò đùa kiểu này, như đập đầu, chảy máu nhiều, bất tỉnh, gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế ngay.
Khi nào phản ứng chậm đi là chuyện cần hỏi bác sĩ
Phản ứng chậm dần theo tuổi là bình thường, và chậm hơn vào những hôm mệt cũng bình thường. Nhưng có những thay đổi không nên tự giải thích là do tuổi hay do mệt. Đó là khi phản ứng hay sự nhanh nhẹn giảm rõ trong vài tuần tới vài tháng; khi đi kèm run tay, cứng người, đi lại khó; khi hay quên, lẫn lộn nhiều hơn trước; hoặc khi người thân nhận thấy bạn lái xe, nấu ăn hay làm việc quen thuộc vụng về hơn hẳn.
Những thay đổi này có thể có nhiều nguyên nhân, từ thiếu ngủ kéo dài, tác dụng của thuốc, tới các vấn đề sức khoẻ cần được khám. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được, và trang này không chẩn đoán. Mang theo danh sách thuốc đang dùng và ghi chép của bạn hoặc người nhà về những thay đổi đã thấy sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn.
Nếu chậm phản ứng đi kèm yếu hoặc tê đột ngột một bên người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột hay đau đầu dữ dội bất thường, đó là tình huống cấp cứu: gọi 115 ngay. Trong những trường hợp đó, thời gian tới bệnh viện quan trọng hơn mọi thứ khác.
Câu hỏi thường gặp
Tập luyện có làm phản xạ nhanh hơn không?
Có, nhưng chủ yếu ở độ ổn định, khả năng chọn đúng trong tình huống quen và nhìn ra tín hiệu sớm. Phản ứng đơn giản ở người khoẻ đã gần sàn sinh học nên tập luyện thay đổi ít, và tốc độ tín hiệu thần kinh gần như không đổi.
Vì sao thủ môn, tài xế lâu năm phản ứng như rất nhanh?
Phần lớn là vì họ nhìn ra dấu hiệu báo trước và bắt đầu chuẩn bị trước khi sự việc chính xảy ra. Khả năng này gắn với từng việc cụ thể, có được nhờ kinh nghiệm thật trong việc đó.
Các bài tập phản xạ trên điện thoại có giúp lái xe tốt hơn không?
Khó nói chắc. Phản xạ luyện trên màn hình thường gắn với đúng bài tập đó và không chắc chuyển sang được tình huống trên đường. Học lái có người hướng dẫn, ngủ đủ và bớt phân tâm có ích rõ ràng hơn.
Cách đơn giản nhất để phản xạ ở mức tốt nhất là gì?
Ngủ đủ, vận động đều đặn, tránh rượu bia khi cần phản xạ, thận trọng với thuốc gây buồn ngủ và cất điện thoại khi làm việc cần chú ý. Những điều này thường có tác dụng hơn bất kỳ bài tập tốc độ nào.
Cho trẻ luyện phản xạ thế nào cho an toàn?
Dùng hoạt động nhẹ như tung bắt bóng vải mềm, đổi màu đổi động tác, phân loại hạt to có người lớn ngồi cùng. Mỗi em so với chính mình, không chấm điểm, không xếp hạng, và tuyệt đối không dùng vật cứng, vật sắc hay trò dọa giật mình.
Phản ứng chậm đi khi nào cần đi khám?
Khi chậm rõ trong thời gian ngắn, đi kèm run tay, cứng người, hay quên, hoặc người thân thấy bạn vụng về hẳn trong việc quen. Nếu kèm yếu tê đột ngột một bên, méo miệng, nói khó thì gọi 115 ngay. Trang này không chẩn đoán.