Giới hạn vận động của mỗi người không cố định: nó nới ra khi cơ thể được thử thách vừa sức rồi được nghỉ đủ, và co lại khi bị ép quá mức hoặc không được dùng tới. Đẩy giới hạn bản thân một cách an toàn nghĩa là tăng từng chút một, đọc đúng tín hiệu cơ thể, và biết rõ những dấu hiệu buộc phải dừng ngay, chứ không phải cố vượt qua mọi cảm giác khó chịu.
Mục từ này tổng hợp các nguyên lý chung đã được khoa học vận động chấp nhận rộng rãi, áp dụng cho đi bộ, chạy, bơi, đạp xe, bê vác hay bất kỳ môn nào. Đây không phải lịch tập cụ thể; ai cần kế hoạch chi tiết nên tìm huấn luyện viên có chuyên môn hoặc các trang chuyên về luyện tập, và hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền.
Cơ thể thích nghi theo nhịp thử thách và nghỉ
Nguyên lý nền của mọi sự tiến bộ thể chất thường được gọi là quá tải tăng dần: cơ thể chỉ thích nghi khi được yêu cầu làm nhiều hơn mức quen thuộc một chút. Đi bộ đúng một quãng như mọi ngày giữ được sức hiện tại, nhưng ít khi làm bạn khoẻ hơn. Đi xa hơn một chút, dốc hơn một chút, nhanh hơn một chút mới là tín hiệu để cơ thể thay đổi.
Điều nhiều người bỏ qua là thích nghi không xảy ra trong lúc tập mà trong lúc nghỉ. Buổi tập tạo ra mệt mỏi và những tổn thương nhỏ; trong những giờ và ngày sau đó, cơ thể sửa chữa và xây lại chắc hơn trước một chút. Nếu buổi tập tiếp theo đến khi cơ thể chưa kịp sửa xong, mệt chồng lên mệt, và giới hạn có thể tụt xuống thay vì tăng lên.
Vì vậy tiến bộ là một nhịp gồm hai nửa: thử thách và hồi phục. Ngủ đủ, ăn đủ năng lượng và chất đạm, có ngày nhẹ xen ngày nặng không phải là phần phụ, mà là một nửa của quá trình. Mỗi bộ phận lại thích nghi với tốc độ riêng: tim phổi và cơ nhanh hơn, gân và xương chậm hơn, nên nhịp tăng tải nên theo phần chậm nhất.
Thang cảm nhận gắng sức và phép thử nói chuyện
Bạn không cần thiết bị đắt tiền để biết mình đang vận động ở mức nào. Cách đơn giản là tự chấm mức gắng sức theo cảm nhận trên thang 0 đến 10, kết hợp với việc thử nói chuyện. Bảng dưới là cách chia phổ biến, mỗi người có thể cảm nhận lệch một chút.
| Mức cảm nhận | Nói chuyện được thế nào | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| 1 đến 3: nhẹ | Nói chuyện thoải mái, có thể hát | Khởi động, thả lỏng, ngày hồi phục |
| 4 đến 6: vừa | Nói được cả câu nhưng hơi hụt hơi | Phần lớn thời gian vận động để xây sức bền |
| 7 đến 8: nặng | Chỉ nói được vài từ | Quãng ngắn để thử thách, không kéo dài |
| 9 đến 10: gần tối đa | Không nói được | Rất ngắn, chỉ khi đã quen vận động và không có bệnh nền |
Người mới bắt đầu nên dành phần lớn thời gian ở mức nhẹ và vừa. Rất nhiều người tự làm mình chấn thương hoặc chán nản vì buổi nào cũng cố ở mức nặng. Mức gần tối đa có ích cho người đã tập lâu nhưng cũng là nơi rủi ro tim mạch và chấn thương cao nhất, nên cần thận trọng đặc biệt.
Tăng bao nhiêu là vừa
Không có con số tăng tải đúng cho mọi người. Những nguyên tắc dưới đây là kinh nghiệm thực hành được dùng rộng rãi, không phải định luật khoa học, nhưng tinh thần chung của chúng là thận trọng.
- Mỗi lần chỉ tăng một thứ: hoặc quãng, hoặc tốc độ, hoặc độ dốc, hoặc độ nặng. Tăng cùng lúc nhiều thứ thì khi đau, bạn không biết do đâu.
- Tăng nhỏ và đều đặn. Nhiều người dùng mức tăng khoảng một phần mười mỗi tuần làm mốc tham khảo; con số này là kinh nghiệm, người mới hoặc lớn tuổi có thể cần tăng chậm hơn.
- Sau vài tuần tăng, có một tuần giảm tải để cơ thể kịp bắt nhịp, nhất là gân và xương.
- Khi quay lại sau ốm, sau nghỉ dài, sau sinh hoặc chấn thương, bắt đầu thấp hơn mức cũ đáng kể rồi tăng lại từ từ.
- Khi đổi môn, đổi giày, đổi mặt sân, coi như bắt đầu lại ở mức thấp hơn với phần cơ thể chịu thay đổi đó.
- Ghi lại mỗi buổi bằng vài dòng: làm gì, cảm nhận mức mấy, ngủ thế nào, có đau ở đâu. Sổ ghi này giúp bạn thấy xu hướng mà trí nhớ dễ bỏ qua.
Nếu bạn thấy mình phải cố gắng nhiều hơn mới làm được bài cũ, ngủ kém, mất hứng, hay ốm vặt trong nhiều ngày liền, đó có thể là dấu hiệu tăng quá nhanh. Giảm tải vài ngày thường có ích hơn là cố tiếp.
Mệt có ích và đau báo hại
Mỏi cơ, nóng rát khi gắng sức. Đây là cảm giác bình thường khi cơ làm việc gần giới hạn, giảm nhanh khi nghỉ. Nó không có nghĩa là bạn đang tự làm hại mình. Phần lớn sự tiến bộ đến từ những buổi có cảm giác này ở mức vừa phải, không cần lúc nào cũng đẩy tới mức rã rời.
Đau mỏi cơ một hai ngày sau buổi tập mới. Thường gặp sau động tác lạ hoặc sau đi xuống dốc nhiều, đau đều ở cả nhóm cơ, giảm dần sau vài ngày. Vận động nhẹ thường giúp dễ chịu hơn.
Đau nhói, đau khu trú ở một điểm. Đau đột ngột, đau ở một chỗ rõ ràng như gân, khớp, xương, đau làm thay đổi dáng đi là tín hiệu dừng, không phải tín hiệu vượt qua. Cố tiếp thường biến chấn thương nhẹ thành nặng.
Đau tăng dần qua các buổi. Đau xuất hiện sớm hơn và mạnh hơn sau mỗi buổi là dấu hiệu quá tải lặp lại, thường gặp ở gân và xương. Cần giảm tải và hỏi người có chuyên môn nếu không đỡ. Đau xương khu trú ở một điểm, ấn vào thấy đau chói, nhất là ở cẳng chân hay bàn chân của người chạy nhiều, cần được khám để loại trừ rạn xương do quá tải.
Dấu hiệu phải dừng ngay và gọi trợ giúp
Có những tín hiệu không bao giờ nên "cố thêm chút nữa". Hãy dừng vận động ngay nếu bạn bị đau, tức, nặng ngực, đau lan lên cổ, hàm hay tay; khó thở không tương xứng với mức gắng sức hoặc không giảm khi nghỉ; tim đập loạn, quá nhanh bất thường; choáng váng, sắp ngất, nhìn mờ; lú lẫn, nói khó, yếu một bên người. Nếu các dấu hiệu này không hết nhanh sau khi nghỉ, hoặc có người ngã gục, hãy gọi 115 ngay.
Khi vận động trong trời nóng, buồn nôn, nhức đầu dữ dội, da nóng, lú lẫn là dấu hiệu say nóng cần được làm mát và hỗ trợ y tế. Sau một buổi vận động rất nặng hoặc lạ, nếu cơ đau dữ dội, sưng, yếu hẳn, kèm nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc, hãy đến bệnh viện ngay, vì đây có thể là tình trạng tổn thương cơ ảnh hưởng tới thận.
Những dấu hiệu trên không phải để làm bạn sợ vận động. Với đa số người, vận động đều đặn làm giảm rủi ro sức khoẻ về lâu dài. Biết rõ ranh giới nguy hiểm chính là điều cho phép bạn yên tâm thử thách bản thân ở phần còn lại.
Ai nên hỏi bác sĩ trước khi tăng cường độ
Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh phổi, đã từng ngất hoặc đau ngực khi gắng sức, trong gia đình có người đột tử khi còn trẻ, nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu hoặc tăng mạnh cường độ vận động. Bác sĩ có thể khuyên làm thêm kiểm tra, hoặc gợi ý mức vận động phù hợp.
Người lâu năm không vận động, người lớn tuổi muốn bắt đầu các hình thức nặng như chạy nhanh, nâng nặng, phụ nữ mang thai hoặc mới sinh, người đang dùng thuốc ảnh hưởng tới nhịp tim hay đường huyết cũng nên được tư vấn. Bài viết này không thay thế được đánh giá trực tiếp của nhân viên y tế.
Nếu chưa chắc mình thuộc nhóm nào, cứ hỏi. Một lần khám trước khi tăng cường độ tốn ít thời gian hơn nhiều so với hậu quả của việc bỏ qua một vấn đề tim mạch chưa được phát hiện. Với trẻ em và thiếu niên, vận động vui, đa dạng là quan trọng nhất. Không ép trẻ tập nặng để lấy thành tích, không xếp hạng, không so sánh trẻ với nhau; nếu trẻ than đau kéo dài ở gót, gối, lưng, hãy đưa trẻ đi khám.
Tâm thế đúng: so với chính mình, tránh thử thách liều lĩnh
Giới hạn đáng đẩy là giới hạn của chính bạn, không phải con số của người khác trên mạng hay trong nhóm chạy. So với người khác dễ dẫn tới hai cái bẫy: nản vì thấy mình kém, hoặc cố quá sức để bằng người ta. So với chính mình vài tuần, vài tháng trước mới cho thấy tiến bộ thật, và mỗi bước nhỏ đều đáng ghi nhận.
Hãy tránh những "thử thách" lan truyền kiểu làm bao nhiêu lần liên tục trong thời gian ngắn, chạy xa nhất có thể khi chưa từng tập, nhịn ăn nhịn uống rồi vận động, hay bất cứ thứ gì khuyến khích bỏ qua tín hiệu đau. Chúng thường được làm ra để thu hút người xem, không phải để giúp người làm khoẻ hơn.
Một cách nhìn đơn giản: buổi vận động tốt là buổi bạn kết thúc với cảm giác mệt vừa, muốn quay lại vào lần sau, và hôm sau vẫn sinh hoạt bình thường. Lặp lại những buổi như vậy trong nhiều tháng, giới hạn của bạn sẽ tự nới ra mà không cần lần nào cố hết sức. Và nếu có tuần nào bận, ốm hay mệt, việc lùi lại một bước cũng là một phần bình thường của hành trình, không phải thất bại.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì thấy giới hạn vận động của mình nới ra?
Ở người mới, sức bền và sức mạnh thường cải thiện thấy rõ sau vài tuần đến vài tháng vận động đều. Gân và xương thích nghi chậm hơn, tính bằng nhiều tháng. Tốc độ tiến bộ khác nhau tuỳ tuổi, giấc ngủ, dinh dưỡng và mức xuất phát.
Quy tắc tăng mười phần trăm mỗi tuần có đúng không?
Đó là một mốc tham khảo từ kinh nghiệm thực hành, không phải định luật khoa học. Người mới, người lớn tuổi hoặc người vừa chấn thương có thể cần tăng chậm hơn. Điều quan trọng là tăng nhỏ, đều, mỗi lần một thứ và có tuần giảm tải.
Làm sao phân biệt mỏi cơ bình thường với chấn thương?
Mỏi cơ thường đều ở cả nhóm cơ và giảm khi nghỉ. Chấn thương thường đau nhói, khu trú một điểm, làm thay đổi dáng đi, sưng hoặc tăng dần qua các buổi. Nếu nghi chấn thương, hãy dừng và hỏi người có chuyên môn.
Khi nào phải gọi 115 trong lúc vận động?
Khi có đau tức ngực, khó thở không giảm khi nghỉ, tim đập loạn, sắp ngất hoặc ngất, lú lẫn, yếu một bên người, hoặc có người ngã gục. Đừng chờ xem có tự hết, hãy gọi 115 và làm theo hướng dẫn của tổng đài.
Nước tiểu sẫm màu sau buổi tập nặng có nguy hiểm không?
Nước tiểu sẫm như nước trà đặc kèm đau cơ dữ dội, sưng, yếu cơ sau vận động rất nặng có thể là dấu hiệu tổn thương cơ ảnh hưởng tới thận. Đây là tình huống cần đến bệnh viện ngay, không tự theo dõi ở nhà.
Có nên tham gia các thử thách vận động trên mạng không?
Chỉ nên tham gia những thử thách vừa sức, không đòi hỏi bỏ qua tín hiệu đau, không nhịn ăn uống hay ép số lần cực đoan. Hãy chọn mục tiêu so với chính mình, và dừng ngay nếu thấy dấu hiệu bất thường.