Độ cao một người bật lên được do một con số duy nhất quyết định: vận tốc thẳng đứng của trọng tâm cơ thể ngay lúc bàn chân rời khỏi mặt đất. Muốn nhảy cao gấp đôi, vận tốc đó phải tăng chừng bốn mươi phần trăm, và để đạt nó cơ thể chỉ có khoảng vài phần mười giây đạp đất. Phần lớn người trưởng thành khoẻ mạnh không tập chuyên môn có độ bật tại chỗ trong khoảng vài chục xăng ti mét, tuỳ người, và mức chênh giữa các cá nhân rất lớn.
Mục từ này giải thích vật lý đơn giản phía sau cú nhảy, vì sao nhún xuống trước và vung tay giúp bật cao hơn, vì sao nhảy xa phụ thuộc vào chạy đà nhiều hơn vào sức bật, cách quan sát sức bật của mình ở nhà và quan trọng nhất là cách tiếp đất để đầu gối không phải trả giá. Bài không nêu kỷ lục hay tên vận động viên.
Vật lý của một cú bật tại chỗ
Khi bạn đứng yên rồi bật lên, cơ chân đạp xuống đất trong một khoảng ngắn để đẩy trọng tâm cơ thể đi lên. Khi bàn chân rời đất, không còn lực nào đẩy nữa, chỉ còn trọng lực kéo xuống. Từ lúc đó, độ cao bạn đạt được hoàn toàn được định sẵn bởi vận tốc lúc rời đất. Theo vật lý phổ thông, độ cao tăng theo bình phương vận tốc: vận tốc tăng gấp đôi thì độ cao tăng gấp bốn.
Ví dụ giả định cho dễ hình dung: một người rời đất với vận tốc thẳng đứng khoảng 2,8 mét mỗi giây thì trọng tâm cơ thể lên cao thêm khoảng 40 xăng ti mét. Muốn lên 80 xăng ti mét, vận tốc phải vào khoảng gần 4 mét mỗi giây. Nghe thì không chênh nhiều, nhưng để tăng vận tốc như vậy trong cùng một khoảng thời gian đạp đất ngắn ngủi, lực đạp và công suất của chân phải tăng lên rất nhiều.
Điều này giải thích vì sao sức bật tăng chậm dù tập đều. Mỗi xăng ti mét thêm vào ở mức cao đòi hỏi công suất lớn hơn so với mỗi xăng ti mét ở mức thấp. Nó cũng giải thích vì sao người nhẹ cân hơn với cùng sức mạnh chân sẽ nhảy cao hơn: cùng một lực đẩy thì khối lượng nhỏ hơn đạt được vận tốc lớn hơn.
Nhún xuống, vung tay: những mẹo tự nhiên cơ thể đã biết
Nhún xuống trước khi bật. Gần như ai cũng tự nhiên nhún gối trước khi nhảy. Cú nhún ngắn làm cơ và gân bị kéo căng ngay trước khi co lại, tạo nên chu trình kéo giãn rồi co rút. Gân tích một phần năng lượng như lò xo, và cơ được "nạp sẵn" lực, nên cú bật có nhún thường cao hơn cú bật từ tư thế ngồi xổm đứng yên vài xăng ti mét.
Vung tay lên. Cánh tay vung mạnh lên trên lúc bật giúp đẩy trọng tâm đi lên và làm chân đạp đất lâu hơn một chút với lực lớn hơn. Nhảy có vung tay thường cao hơn nhảy chống tay vào hông thấy rõ.
Nhún vừa đủ sâu. Nhún quá nông thì chân không có đủ quãng để tăng tốc; nhún quá sâu thì cơ phải làm việc ở góc khớp bất lợi và mất thời gian. Mỗi người tự tìm được độ sâu hợp với mình qua vài lần thử, thường không phải ngồi xổm sát đất.
Thời gian đạp đất có giới hạn. Cú bật tại chỗ thường diễn ra trong khoảng vài phần mười giây. Như ở bài về tốc độ chạy, giới hạn thật nằm ở chỗ cơ phải sinh lực rất lớn trong thời gian rất ngắn, nên tốc độ co cơ và độ cứng của gân quan trọng không kém sức mạnh tối đa.
Nhảy xa: chạy đà quan trọng hơn sức bật
Khi nhảy xa, độ dài cú nhảy phụ thuộc vào vận tốc theo phương ngang và thời gian bạn ở trên không. Vận tốc ngang chủ yếu đến từ chạy đà, nên người chạy nhanh thường nhảy xa tốt. Ở bậc cao, nhiều người nhảy xa giỏi cũng là người chạy nước rút giỏi, và điều đó không phải ngẫu nhiên.
Theo vật lý của vật bị ném, góc 45 độ cho tầm xa lớn nhất nếu vận tốc không đổi. Nhưng con người không thể vừa chạy nhanh vừa bật lên dốc 45 độ mà giữ nguyên tốc độ; muốn bật dốc hơn thì phải hãm bớt tốc độ ngang. Vì vậy trong thực tế, góc rời đất của người nhảy xa thường thấp hơn nhiều so với 45 độ, đổi một phần độ cao lấy tốc độ. Đây là một ví dụ đẹp cho việc cơ thể tìm điểm cân bằng giữa các giới hạn.
Nhảy xa tại chỗ, không chạy đà, lại là chuyện khác: lúc này sức bật của chân, cú vung tay và khả năng gập người đưa chân ra trước khi tiếp đất quyết định kết quả. Đây là bài kiểm tra quen thuộc ở trường học, và cũng là bài dễ bị ngã ngửa ra sau nếu tiếp đất không vững.
Những yếu tố quyết định sức bật
Không có một bí quyết duy nhất cho sức bật. Bảng dưới gom các yếu tố được nhắc nhiều, kèm mức độ bạn có thể thay đổi chúng.
| Yếu tố | Vai trò | Thay đổi được tới đâu |
|---|---|---|
| Công suất của cơ chân | Tạo lực lớn trong thời gian ngắn | Cải thiện được bằng tập luyện có hướng dẫn |
| Tỷ lệ sợi cơ nhanh | Giúp đạt lực nhanh | Phần lớn do bẩm sinh, tập luyện thay đổi một phần |
| Độ cứng và đàn hồi của gân | Tích trả năng lượng, truyền lực nhanh | Thích nghi chậm, tính bằng tháng |
| Khối lượng cơ thể | Cùng lực, nhẹ hơn thì bật cao hơn | Thay đổi được nhưng không nên giảm cân cực đoan vì sức bật |
| Kỹ thuật nhún và vung tay | Tận dụng chu trình kéo giãn co rút | Cải thiện nhanh nhất ở người mới |
| Chiều dài chân, tỷ lệ cơ thể | Ảnh hưởng quãng tăng tốc và đòn bẩy | Gần như không đổi |
Ở người mới, phần kỹ thuật thường cho tiến bộ nhanh nhất trong vài tuần đầu. Phần công suất cơ và gân thì cần nhiều tháng, và chạm tới giới hạn riêng của mỗi người.
Đo sức bật tại chỗ ở nhà một cách an toàn
Bạn có thể quan sát sức bật của mình bằng một bức tường, một mẩu phấn hoặc băng dính giấy. Phép đo này chỉ để so với chính bạn qua thời gian.
- Chọn nền phẳng, không trơn, có độ bám như sân xi măng hoặc sàn gỗ; không đo trên gạch men ướt hoặc nền đá dốc. Đi giày có đế bám hoặc chân trần trên sàn sạch.
- Khởi động năm đến mười phút: đi bộ, nhún nhẹ tại chỗ, xoay cổ chân và gối.
- Đứng nghiêng cạnh tường, chạm tay cao nhất có thể khi đứng thẳng, đánh dấu điểm đó.
- Nhún xuống, vung tay, bật lên chạm tường ở điểm cao nhất, đánh dấu điểm chạm.
- Khoảng cách giữa hai điểm là độ bật ước lượng. Thử hai đến ba lần, nghỉ giữa các lần, lấy lần cao nhất.
- Ghi lại để so với chính bạn sau vài tuần; không biến thành cuộc thi giữa anh chị em trong nhà.
Người có bệnh tim mạch, đau khớp gối, đau lưng, đang mang thai hoặc lâu không vận động nên hỏi bác sĩ trước khi làm các động tác bật nhảy. Nếu thấy đau nhói ở gối hay gót chân khi bật, hãy dừng lại.
Nhảy liên tục: vì sao lần thứ mười thấp hơn lần đầu
Một cú bật đơn lẻ dùng chủ yếu nguồn năng lượng tức thời trong cơ, nên nếu nghỉ đủ giữa các lần, bạn có thể bật gần như cao bằng nhau vài lần liền. Khi nhảy liên tục không nghỉ, như nhảy dây nhanh hay bật cóc nhiều lần, kho năng lượng tức thời không kịp hồi, hệ thần kinh mệt dần, và độ cao tụt xuống sau vài chục giây. Cảm giác bắp chân và đùi nóng rát lúc đó là dấu hiệu cơ đang làm việc ở giới hạn của nó.
Có một giới hạn khác ít được để ý hơn: số lần tiếp đất. Mỗi lần rơi xuống, gân bánh chè dưới đầu gối và gân gót chân phải hãm lực lớn. Những người chơi các môn có nhiều bật nhảy lặp đi lặp lại, như bóng chuyền, bóng rổ, hay hay bị đau ở ngay dưới xương bánh chè. Cơn đau này thường đến từ từ qua nhiều tuần do quá tải lặp lại, không phải do một cú nhảy hỏng.
Vì vậy khi bạn hay con bạn bắt đầu một môn nhiều bật nhảy, thứ cần đếm không chỉ là cao bao nhiêu mà còn là nhảy bao nhiêu lần mỗi buổi, mỗi tuần, và trên nền gì. Nền gỗ, sàn có độ đàn hồi nhẹ ít gây áp lực hơn nền bê tông cứng. Đau dưới gối hoặc đau gót tăng dần qua các buổi là tín hiệu giảm số lần nhảy và hỏi người có chuyên môn.
Tiếp đất: giới hạn mà đầu gối phải gánh
Phần nguy hiểm nhất của cú nhảy không phải lúc bật lên mà lúc rơi xuống. Khi tiếp đất, chân phải hãm toàn bộ động năng của cơ thể trong một khoảng ngắn, và lực tác động lên khớp có thể lớn gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể nếu tiếp đất cứng. Các chấn thương dây chằng đầu gối trong những môn có nhiều bật nhảy và đổi hướng thường xảy ra trong lúc tiếp đất hoặc dừng đột ngột, không phải trong lúc va chạm với người khác.
Tiếp đất mềm và vững có vài nguyên tắc dễ nhớ: tiếp đất bằng cả hai chân khi có thể, chạm đất bằng phần trước bàn chân rồi hạ gót, gập gối và hông để hấp thụ lực, giữ đầu gối hướng theo mũi chân thay vì sụm vào trong, giữ thân trên hơi đổ về trước. Nghe tiếng tiếp đất là một cách tự kiểm tra: tiếp đất êm thì ít tiếng, tiếp đất cứng thì kêu bịch.
Hãy đi khám nếu sau khi tiếp đất bạn nghe tiếng bụp ở gối, gối sưng nhanh trong vài giờ, cảm giác gối lỏng như muốn sụm khi xoay người, hoặc đau gót, đau dưới xương bánh chè kéo dài. Đây là những tình huống cần bác sĩ đánh giá, không nên tự băng bó rồi tiếp tục bật nhảy.
Câu hỏi thường gặp
Người bình thường bật nhảy tại chỗ cao khoảng bao nhiêu?
Phần lớn người trưởng thành không tập chuyên môn có độ bật tại chỗ trong khoảng vài chục xăng ti mét, chênh nhau nhiều theo tuổi, giới, cân nặng và mức vận động. Con số chỉ có ý nghĩa khi so với chính bạn theo thời gian, không nên so với người khác.
Vì sao nhún xuống trước khi nhảy lại bật cao hơn?
Vì cú nhún kéo căng cơ và gân ngay trước khi chúng co lại. Gân tích một phần năng lượng như lò xo và cơ được nạp sẵn lực, nên cú bật mạnh hơn so với bật từ tư thế ngồi xổm đứng yên.
Giảm cân có giúp nhảy cao hơn không?
Với cùng sức mạnh chân, cơ thể nhẹ hơn đạt vận tốc rời đất lớn hơn nên bật cao hơn. Tuy vậy giảm cân cực đoan làm mất cơ và sức, có hại cho sức khoẻ. Nếu muốn thay đổi cân nặng, hãy làm từ từ và hỏi chuyên gia.
Vì sao nhảy xa không bật ở góc 45 độ?
Vì người nhảy không thể vừa giữ tốc độ chạy đà vừa bật dốc 45 độ. Muốn bật dốc thì phải hãm bớt tốc độ ngang, mà tốc độ ngang là nguồn chính của độ xa. Vì vậy góc rời đất thực tế thấp hơn nhiều.
Tiếp đất thế nào để bảo vệ đầu gối?
Tiếp đất bằng hai chân khi có thể, chạm phần trước bàn chân rồi hạ gót, gập gối và hông, giữ đầu gối hướng theo mũi chân, không để gối sụm vào trong. Tiếp đất êm, ít tiếng động là dấu hiệu đang hấp thụ lực tốt.
Trẻ em có nên tập bật nhảy nhiều không?
Trẻ em chơi đùa có chạy nhảy là bình thường và có lợi. Điều cần tránh là bắt trẻ bật nhảy lặp lại quá nhiều trên nền cứng, ép thành tích hay so với bạn. Nếu trẻ than đau gót hay đau dưới gối kéo dài, hãy đưa trẻ đi khám.