GioiHan.comGiới Hạn
Sức chịu đựng của cơ thể

Cơ thể người chịu lạnh tới đâu: run, co mạch và khi cơ chế giữ ấm bỏ cuộc

Run và co mạch là hai lớp phòng thủ giữ ấm phần lõi. Vì sao gió, ướt và nước lạnh kéo giới hạn xuống rất nhanh, dấu hiệu nguy hiểm và sơ cứu nguyên tắc.

Two trekkers in rain jackets walking down a misty mountain trail in Lao Cai at dusk, seen from behind, wet rocks and bare trees, cold blue light

Khi bị lạnh, cơ thể không cố giữ ấm toàn bộ mà chọn hy sinh phần ngoài để giữ phần lõi. Tay chân lạnh buốt, da tái, người run cầm cập — đó là hai lớp phòng thủ đang làm đúng việc của chúng. Giới hạn chịu lạnh xuất hiện khi lượng nhiệt mất đi lớn hơn những gì hai lớp phòng thủ đó bù được, và nhiệt độ lõi bắt đầu tụt.

Mục từ này giải thích cơ chế giữ ấm của cơ thể, vì sao gió, quần áo ướt và nước lạnh rút nhiệt nhanh hơn nhiều so với không khí lạnh khô, dấu hiệu cho thấy cơ chế giữ ấm sắp thua, và vì sao "tập chịu lạnh" kiểu liều lĩnh là một ý tưởng tồi. Các hướng dẫn giữ ấm cho người già, trẻ nhỏ trong mùa rét đậm đã có ở nhiều nơi; ở đây đi vào câu hỏi cơ thể làm được tới đâu.

Hai lớp phòng thủ: co mạch và run

Lớp phòng thủ đầu tiên gần như tự động: các mạch máu dưới da, nhất là ở bàn tay, bàn chân, tai, mũi, co hẹp lại. Máu nóng được giữ ở trong lõi thay vì chạy ra bề mặt để mất nhiệt. Bạn thấy ngón tay trắng bệch, tê, khó cầm nắm — đó là cái giá của chiến lược này. Da và tay chân trở thành một lớp "áo cách nhiệt" bằng chính mô của mình.

Lớp thứ hai là run. Run là các cơ co rút nhanh, không theo ý muốn, mục đích duy nhất là sinh nhiệt. Run mạnh có thể làm lượng nhiệt cơ thể sinh ra tăng lên nhiều lần so với lúc nghỉ, nhưng tốn năng lượng rất nhanh. Run lâu thì cạn đường dự trữ trong cơ, người mệt lả, và khi năng lượng cạn, khả năng sinh nhiệt giảm theo.

Trẻ sơ sinh còn có thêm một lớp nữa là mô mỡ nâu, có thể đốt để sinh nhiệt mà không cần run; người lớn còn ít mô này hơn. Ngoài ra, cơ thể còn có các phản ứng hành vi: co người lại, tìm chỗ khuất gió, mặc thêm áo. Đây là phần quan trọng nhất và cũng là phần dễ hỏng nhất, vì khi đầu óc bị lạnh hoặc bị rượu làm mụ mị, con người mất khả năng tự che chắn.

Gió, ướt và nước lạnh rút nhiệt nhanh tới mức nào

Không khí là chất cách nhiệt khá tốt, miễn là nó đứng yên và khô. Ba yếu tố dưới đây phá vỡ điều đó, và đây là lý do nhiều ca hạ thân nhiệt xảy ra ở nhiệt độ không khí không hề quá thấp.

Yếu tốChuyện gì xảy raTình huống hay gặp
GióThổi bay lớp không khí ấm sát da, thay liên tục bằng không khí lạnhĐi xe máy đường đèo ban đêm, đứng trên đỉnh núi lộng gió
Quần áo ướtNước lấp đầy các khoảng không khí trong vải, lớp cách nhiệt gần như mấtDính mưa khi leo núi, mồ hôi thấm áo rồi dừng nghỉ lâu
Ngâm trong nướcNước dẫn nhiệt nhanh hơn không khí rất nhiều lần, thường được nhắc là khoảng 25 lầnRơi xuống sông, hồ, biển mùa lạnh; ngâm nước lâu khi lũ
Nằm trên nền lạnhNhiệt truyền thẳng từ thân xuống đất, đá, nền xi măngNgười say rượu ngủ ngoài trời, người bị thương nằm chờ cứu

Cũng vì vậy, một buổi chiều mưa phùn 12 độ có gió ở vùng núi có thể nguy hiểm hơn một đêm 5 độ khô ráo trong nhà kín. Người leo núi ở những vùng như Lào Cai, Lai Châu, Lạng Sơn vào mùa đông thường bị bất ngờ không phải vì nhiệt độ, mà vì ướt và gió cùng lúc.

Rơi xuống nước lạnh: mối nguy đến trước cả hạ thân nhiệt

Phút đầu tiên là sốc lạnh. Khi đột ngột chìm trong nước lạnh, cơ thể phản xạ hít hắt một hơi rất sâu rồi thở gấp không kiểm soát được trong khoảng một vài phút đầu. Nếu đầu đang ở dưới nước lúc đó, người ta có thể hít phải nước. Tim và huyết áp cũng tăng vọt, nguy hiểm cho người có bệnh tim.

Vài phút sau, tay chân mất sức. Cơ và dây thần kinh ở tay chân lạnh đi nhanh, cử động vụng về, khó bơi, khó bám, khó tự leo lên. Nhiều người bơi giỏi vẫn gặp nạn ở giai đoạn này vì đánh giá sai khoảng cách tới bờ.

Hạ thân nhiệt thật sự đến chậm hơn. Nhiệt độ lõi tụt dần sau đó, tốc độ tuỳ nhiệt độ nước, vóc người, quần áo. Điều này có nghĩa là trong nước lạnh, việc giữ bình tĩnh, nổi được và chờ cứu thường quan trọng hơn cố bơi thật xa.

Áo phao là thứ cứu mạng. Áo phao giữ đầu trên mặt nước trong lúc phản xạ thở gấp đang diễn ra và lúc tay chân mất sức. Đi đò, đi thuyền, làm việc trên sông nước mùa lạnh mà không mặc áo phao là tự tước đi lớp bảo vệ quan trọng nhất.

Dấu hiệu cơ chế giữ ấm sắp thua

Hạ thân nhiệt thường được chia theo mức. Các mức chuyển nhau từ từ, và người trong cuộc thường không tự nhận ra vì chính não bộ đang bị lạnh. Bảng dưới để nhận biết, không dùng để tự chẩn đoán.

MứcDấu hiệu hay gặpÝ nghĩa
Đang lạnh nhưng còn kiểm soátRun, tay chân tê, nổi da gà, vẫn nói năng rõ ràngCơ chế giữ ấm đang làm việc; cần che chắn, thay đồ khô ngay
Hạ thân nhiệt nhẹRun dữ dội, vụng về, nói líu, quyết định kém, cáu bẳnPhần lõi bắt đầu tụt; phải sưởi ấm và theo dõi sát
Hạ thân nhiệt nặng hơnRun giảm hoặc ngừng dù vẫn lạnh, lú lẫn, buồn ngủ, có khi cởi bớt áoCấp cứu: gọi 115, xử lý rất nhẹ nhàng
Rất nặngBất tỉnh, thở rất chậm, mạch khó bắtCấp cứu ngay; người được huấn luyện xem xét hồi sinh tim phổi theo hướng dẫn

Dấu hiệu đáng sợ nhất lại là dấu hiệu trông giống "đỡ rồi": người đang run dữ dội bỗng thôi run trong khi vẫn ở chỗ lạnh. Đó thường không phải là ấm lên, mà là cơ thể đã cạn sức để run. Hành vi cởi bớt quần áo khi đang rất lạnh cũng được ghi nhận ở một số ca nặng.

Sơ cứu nguyên tắc trong lúc chờ 115

Các bước dưới đây là nguyên tắc chung, không thay cho khoá học sơ cứu. Người cứu cũng phải giữ ấm cho mình và không lao xuống nước lạnh nếu không được huấn luyện cứu đuối.

  1. Gọi 115 nếu người bệnh lú lẫn, ngừng run trong khi vẫn lạnh, buồn ngủ li bì, bất tỉnh, hoặc đã ngâm nước lạnh. Người rơi xuống nước dù trông ổn vẫn nên được kiểm tra y tế.
  2. Đưa vào chỗ khuất gió, khô ráo. Cách người bệnh khỏi nền lạnh bằng chăn, chiếu, áo khoác, tấm xốp.
  3. Cởi bỏ quần áo ướt một cách nhẹ nhàng, thay bằng đồ khô hoặc quấn chăn. Che cả đầu và cổ.
  4. Di chuyển và xoay trở người bệnh thật nhẹ nhàng, giữ ở tư thế nằm; ở người hạ thân nhiệt nặng, cử động mạnh có thể gây rối loạn nhịp tim.
  5. Không chà xát tay chân, không ngâm nước nóng, không hơ sát lửa; có thể chườm túi ấm bọc vải ở ngực, cổ, nách, bẹn.
  6. Chỉ cho uống đồ ấm, ngọt khi người bệnh hoàn toàn tỉnh táo và nuốt được. Không cho uống rượu.
  7. Theo dõi hơi thở liên tục cho tới khi có nhân viên y tế.

Vì sao người ta hay bị lạnh nguy hiểm ở nơi không ngờ tới

Hình dung quen thuộc về hạ thân nhiệt là người leo núi tuyết. Thực tế ở nước ta, nhiều ca lại xảy ra trong hoàn cảnh bình thường hơn nhiều: người đi xe máy đường đèo vào đêm mưa phùn, người đi làm đồng cả ngày dưới mưa rét, người bị lũ cô lập phải ngâm nước nhiều giờ, người say rượu ngủ quên ngoài hiên, người già sống trong căn nhà gió lùa không có đồ sưởi. Điểm chung là ướt, gió, mệt, đói và không ai để ý.

Mệt và đói làm giới hạn chịu lạnh tụt xuống rõ rệt vì run cần nhiên liệu. Người leo núi cả ngày đã cạn sức, bỏ bữa, rồi gặp mưa chiều tối là đúng tổ hợp nguy hiểm. Cơ thể không còn đủ năng lượng để run lâu, trong khi quần áo ướt và gió đang rút nhiệt liên tục.

Một lý do khác là sự chủ quan về con số. Người miền Nam ra Bắc mùa đông, hay người miền xuôi lên vùng cao, thường nhìn nhiệt độ dự báo rồi nghĩ "cũng không lạnh lắm", mà quên rằng trên núi nhiệt độ thấp hơn dưới thung lũng, chiều tối tụt rất nhanh, và mưa núi có thể đến bất ngờ. Chuẩn bị cho tình huống xấu hơn dự báo một nấc là thói quen an toàn đáng giữ.

Vì sao không nên "tập chịu lạnh" kiểu liều lĩnh

Cơ thể có thích nghi một phần với lạnh: người làm việc lâu ngày ngoài trời lạnh có thể bớt khó chịu, tay đỡ cóng hơn. Nhưng thích nghi với lạnh ở người kém hơn hẳn so với thích nghi với nóng, và nó không xoá được giới hạn. Những kiểu "thử thách" như nhảy xuống nước lạnh một mình, ngâm nước đá thật lâu để quay lại cảnh mình chịu được, hay mặc áo mỏng đi đường đèo ban đêm để rèn sức đều đặt cơ thể vào đúng những tình huống vừa kể ở trên.

Nguy cơ không chỉ là hạ thân nhiệt. Sốc lạnh có thể gây sặc nước và tăng gánh nặng đột ngột lên tim; lạnh cóng kéo dài có thể làm tổn thương mô ở ngón tay, ngón chân; rượu bia trước khi ra lạnh làm mạch dưới da giãn ra, cảm giác ấm giả nhưng mất nhiệt nhanh hơn và phán đoán kém đi. Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi tiếp xúc với nước lạnh dưới bất kỳ hình thức nào.

Cách khôn ngoan là giữ khô trước, giữ ấm sau: mặc nhiều lớp mỏng, có lớp ngoài chắn gió chắn mưa, mang theo đồ khô để thay, ăn uống đủ trước khi đi đường dài, không đi một mình ở nơi hẻo lánh mùa lạnh, và mặc áo phao trên sông nước. Lắng nghe người đi cùng: khi ai đó bắt đầu nói líu, đi vụng về hoặc cáu bất thường, đó là lúc cả nhóm phải dừng lại.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tay chân lạnh buốt trước, còn bụng ngực vẫn ấm?

Cơ thể chủ động co các mạch máu ở tay chân để giữ máu nóng trong lõi, nơi có tim, não và các tạng quan trọng. Tay chân lạnh là dấu hiệu cơ chế giữ ấm đang làm việc, nhưng kéo dài quá lâu có thể gây tổn thương do lạnh ở ngón tay, ngón chân.

Run lạnh là tốt hay xấu?

Run là cách cơ thể sinh thêm nhiệt nên bản thân nó là phản ứng có ích. Điều đáng lo là run dữ dội kéo dài, kèm vụng về, nói líu, hoặc khi người đang rất lạnh bỗng ngừng run mà chưa được sưởi ấm, vì đó có thể là dấu hiệu cơ thể đã cạn sức.

Uống rượu có giúp chống lạnh không?

Không. Rượu làm giãn mạch dưới da nên tạo cảm giác ấm, nhưng thực tế cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, run kém hơn và phán đoán sai. Nhiều ca hạ thân nhiệt xảy ra ở người say ngủ ngoài trời. Đồ uống ấm không cồn mới là lựa chọn đúng.

Nhiệt độ không khí bao nhiêu thì có thể bị hạ thân nhiệt?

Không có một con số cố định. Người ướt, dính gió hoặc ngâm nước có thể bị hạ thân nhiệt ở nhiệt độ không khí mười mấy độ, còn người khô ráo, mặc đủ ấm có thể ổn ở nhiệt độ thấp hơn nhiều. Ướt và gió quan trọng không kém con số trên nhiệt kế.

Rơi xuống nước lạnh thì nên làm gì đầu tiên?

Theo các hướng dẫn an toàn sông nước, việc đầu tiên là cố giữ đầu trên mặt nước, ngửa người nổi và chờ hơi thở gấp dịu lại trong khoảng một vài phút đầu, rồi mới tính cách bám vào vật nổi hoặc vào bờ. Mặc áo phao từ trước là cách bảo vệ tốt nhất.

Có nên xoa bóp tay chân cho người bị lạnh cóng không?

Không nên chà xát mạnh vì có thể làm tổn thương thêm mô đã bị lạnh. Nên ủ ấm nhẹ nhàng bằng chăn, bằng hơi ấm cơ thể, tránh hơ sát lửa hay ngâm nước nóng, và đưa đi khám nếu da đổi màu, phồng rộp hoặc mất cảm giác kéo dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138