Khác với nước, cơ thể có kho năng lượng dự trữ khá lớn, vì vậy người ta chịu đói lâu hơn chịu khát rất nhiều — nhưng cái giá phải trả tăng dần theo từng chặng. Đầu tiên là kho đường nhỏ ở gan, sau đó là mỡ, và khi mỡ cạn thì tới chính cơ bắp, trong đó có cả cơ tim. Giới hạn của đói không nằm ở cảm giác cồn cào trong bụng mà ở chỗ cơ thể bắt đầu tự tiêu những bộ phận nó cần để sống.
Mục từ này giải thích cơ thể xoay xở ra sao khi không có thức ăn, vì sao thời gian chịu đựng khác nhau rất nhiều giữa từng người, dấu hiệu nguy hiểm, và vì sao ngay cả việc ăn lại sau một đợt đói dài cũng cần có nhân viên y tế. Các chế độ ăn có kiểm soát như nhịn ăn gián đoạn là chuyện dinh dưỡng, có ở những trang khác; ở đây chỉ bàn về giới hạn chịu đói.
Ba kho năng lượng và thứ tự cơ thể dùng chúng
Cơ thể giữ năng lượng ở ba dạng. Kho nhỏ nhất và dễ rút nhất là glycogen, một dạng đường dự trữ nằm ở gan và cơ. Glycogen ở gan dùng để giữ đường huyết ổn định cho cả cơ thể, đặc biệt cho não, vốn bình thường sống chủ yếu bằng đường. Kho này khá nhỏ, thường cạn trong khoảng một ngày nhịn ăn, nhanh hơn nếu vận động nhiều.
Kho lớn nhất là mỡ. Ngay cả người gầy cũng có lượng mỡ dự trữ đủ cung cấp năng lượng trong nhiều ngày, người có nhiều mỡ hơn thì lâu hơn. Mỡ được phân giải thành axit béo cho phần lớn các mô dùng, và một phần được gan chuyển thành thể ceton, một loại nhiên liệu mà não có thể dùng thay một phần cho đường.
Kho thứ ba không phải kho dự trữ thật sự: đó là protein trong cơ bắp và các cơ quan. Cơ thể không có protein "để dành"; mọi protein đều đang làm việc. Khi phải lấy protein làm nhiên liệu, cơ thể đang tháo dỡ chính bộ máy của mình. Toàn bộ cách cơ thể chịu đói có thể hiểu là một nỗ lực để giữ phần protein này lâu nhất có thể.
Các chặng của cơ thể khi không có thức ăn
Mốc thời gian dưới đây chỉ là xu hướng chung ở người trưởng thành khoẻ mạnh có uống đủ nước; thực tế lệch nhiều theo cân nặng, lượng mỡ, mức vận động, nhiệt độ môi trường và bệnh nền. Không có chặng nào là an toàn để tự thử.
| Chặng | Cơ thể làm gì | Người nhịn cảm thấy |
|---|---|---|
| Vài giờ đầu tới khoảng một ngày | Rút glycogen ở gan để giữ đường huyết | Đói cồn cào theo giờ ăn quen, dễ cáu, khó tập trung |
| Khoảng ngày thứ hai, thứ ba | Glycogen gần cạn; gan làm đường mới từ protein và một phần mỡ; bắt đầu tăng thể ceton | Mệt, đau đầu, chóng mặt khi đứng dậy, hơi thở có mùi lạ |
| Sau vài ngày | Não dùng nhiều thể ceton hơn, cơ thể giảm tốc độ phân giải cơ, chuyển hoá chậm lại để tiết kiệm | Cảm giác đói có thể dịu bớt nhưng yếu dần, lạnh, khó ngủ |
| Khi mỡ dự trữ cạn dần | Phân giải protein tăng mạnh, cơ bắp và cơ quan teo đi, kể cả cơ tim | Kiệt sức, rối loạn nhịp tim, nhiễm trùng dễ dàng; nguy cơ tử vong cao |
Người ta hay hỏi một con số cụ thể. Các tài liệu y học thường nhắc rằng người có uống nước có thể sống sót nhiều tuần không ăn, nhưng khoảng dao động rất rộng và tổn hại bắt đầu từ sớm hơn nhiều. Không nên coi bất kỳ con số nào là giới hạn có thể chạm vào.
Vì sao giới hạn chịu đói khác nhau rất nhiều giữa người với người
Lượng mỡ dự trữ. Người gầy có kho mỡ nhỏ nên chuyển sang phân giải cơ sớm hơn. Trẻ nhỏ có kho dự trữ nhỏ hơn hẳn người lớn, nên chịu đói kém hơn rất nhiều.
Nước. Người nhịn đói mà thiếu cả nước thì giới hạn bị quyết định bởi thiếu nước, tức là tính bằng ngày chứ không phải bằng tuần.
Nhiệt độ và vận động. Trời lạnh làm cơ thể đốt năng lượng để giữ ấm; lao động nặng đốt nhanh hơn nhiều so với nằm yên. Người bị kẹt trong lũ, ngâm nước lạnh và phải cố bám trụ sẽ cạn năng lượng rất nhanh.
Bệnh nền và thuốc. Người tiểu đường, nhất là đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin, có thể hạ đường huyết nguy hiểm chỉ sau một bữa bỏ. Người có bệnh gan, thận, tim, người cao tuổi suy kiệt đều chịu đói kém hơn.
Tâm lý và giấc ngủ. Người lo âu, mất ngủ, căng thẳng kéo dài tiêu hao năng lượng nhiều hơn và thường ăn uống thất thường, nên khi rơi vào cảnh thiếu ăn, sức chịu đựng tụt nhanh hơn người còn bình tĩnh, ngủ được.
Dấu hiệu nguy hiểm khi một người nhịn ăn hoặc thiếu ăn
Bảng dưới để nhận biết khi nào cần trợ giúp y tế, không dùng để tự chẩn đoán.
| Dấu hiệu | Có thể liên quan | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, tim đập nhanh, bồn chồn | Hạ đường huyết | Nếu tỉnh táo và nuốt được: cho ăn hoặc uống thứ có đường ngay, rồi ăn bữa nhẹ |
| Lú lẫn, nói lắp, hành xử lạ, lơ mơ, co giật | Hạ đường huyết nặng hoặc rối loạn khác | Gọi 115, không đổ thức ăn nước uống vào miệng người lơ mơ |
| Chóng mặt, ngất khi đứng dậy | Tụt huyết áp, thiếu nước, kiệt sức | Cho nằm, kê chân cao, đưa đi khám |
| Tim đập chậm bất thường hoặc không đều, đau ngực | Rối loạn điện giải, tổn thương cơ tim | Gọi 115 |
| Sụt cân nhanh, yếu dần, lạnh, rụng tóc, phù chân sau thời gian dài ăn quá ít | Suy dinh dưỡng | Đi khám, không tự xử lý |
Với người tiểu đường, hướng dẫn của bác sĩ điều trị về cách xử trí hạ đường huyết luôn được ưu tiên hơn nguyên tắc chung ở trên.
Đói lấy đi nhiều thứ hơn cân nặng
Phán đoán và cảm xúc. Khi đường huyết thấp, người ta dễ cáu, khó tập trung, quyết định vội. Trong hoàn cảnh bị kẹt hay đi rừng, người đói và mệt thường chọn những phương án liều lĩnh hơn, ví dụ cố vượt suối nước chảy xiết thay vì chờ. Biết điều này giúp cả nhóm cẩn trọng hơn với quyết định của chính mình.
Thân nhiệt. Cơ thể thiếu nhiên liệu sinh nhiệt kém hơn, run cũng kém hơn. Người đói chịu lạnh kém hẳn, nên hai giới hạn này hay đi cùng nhau trong thiên tai mùa mưa lũ.
Miễn dịch. Thiếu ăn kéo dài làm hệ miễn dịch suy yếu, vết thương lâu lành, nhiễm trùng dễ xảy ra và nặng hơn. Trong lịch sử, đói kém và dịch bệnh thường đi liền với nhau.
Cơ tim và điện giải. Tim cũng là cơ. Khi phân giải protein tăng, cơ tim cũng bị ảnh hưởng, cộng với rối loạn kali, magie làm tăng nguy cơ loạn nhịp. Đây là một trong những nguyên nhân gây tử vong ở người đói lâu hoặc suy kiệt nặng.
Sức bền thể chất. Khi glycogen cạn, sức bền giảm rõ rệt. Người bị kẹt đã nhịn đói vài ngày có thể không còn đủ sức tự đi bộ quãng đường mà bình thường họ đi dễ dàng, điều mà đội cứu hộ luôn tính tới.
Ăn lại sau đợt đói dài: vì sao cũng có rủi ro
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng với người đã thiếu ăn nặng trong nhiều ngày, bữa ăn đầu tiên có thể nguy hiểm. Trong thời gian đói, cơ thể đã cạn dần một số khoáng chất bên trong tế bào như phốt phát, kali, magie, dù xét nghiệm máu có khi chưa thấy rõ. Khi thức ăn, nhất là tinh bột và đường, đột ngột vào lại, cơ thể chuyển hẳn sang chế độ dùng đường và kéo các khoáng chất này dồn vào tế bào. Nồng độ trong máu tụt nhanh, có thể gây rối loạn nhịp tim, suy hô hấp, lú lẫn.
Tình trạng này được gọi là hội chứng nuôi ăn lại. Nó là lý do người được cứu sau nhiều ngày bị kẹt, người suy kiệt nặng do bệnh hay do rối loạn ăn uống thường được cho ăn lại từ từ, có theo dõi xét nghiệm và bổ sung khoáng chất tại cơ sở y tế, thay vì được "bồi bổ" ngay một bữa thật no.
Với người cứu trợ hoặc người nhà, nguyên tắc đơn giản là: người đã thiếu ăn nhiều ngày thì ưu tiên nước, đưa tới cơ sở y tế, và để nhân viên y tế quyết định cách cho ăn lại. Đừng vì thương mà ép ăn thật nhiều. Nếu chưa tới được cơ sở y tế ngay, cho ăn lượng nhỏ, mềm, chia nhiều lần vẫn an toàn hơn một bữa no.
Vì sao không ai nên tự thử nhịn đói xem được bao lâu
Những lời rủ nhịn ăn hoàn toàn nhiều ngày để "thải độc", để giảm cân thật nhanh hay để thử ý chí bỏ qua một điều: tổn hại của đói bắt đầu trước khi người nhịn cảm thấy nguy hiểm. Cơ bắp đã bị phân giải ngay từ những ngày đầu, chuyển hoá chậm lại, và khi ăn lại, phần cân nặng mất đi thường quay về nhanh, nhiều khi dưới dạng mỡ nhiều hơn cơ.
Rủi ro còn lớn hơn ở người có bệnh nền, người đang dùng thuốc, trẻ em, thiếu niên, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Nhịn ăn kéo dài cũng có thể là cánh cửa dẫn tới rối loạn ăn uống, nhất là ở người trẻ chịu áp lực về ngoại hình. Nếu bạn hoặc người thân thường xuyên bỏ ăn, sợ ăn, ăn rồi tìm cách nôn ra, hoặc sụt cân nhanh không rõ lý do, đó là lúc cần đi khám và nói chuyện với chuyên gia, không phải lúc để tự chịu đựng.
Trong những hoàn cảnh không có lựa chọn như thiên tai, bị kẹt, điều giúp kéo dài sức chịu đựng là giữ nước, giữ ấm, giảm vận động không cần thiết và báo tin cứu nạn sớm. Người bị cô lập gọi 112 hoặc 114 để báo cứu nạn, có người nguy kịch thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Người nhịn ăn hoàn toàn nhưng có uống nước thì sống được bao lâu?
Các tài liệu y học thường nhắc tới khoảng nhiều tuần, nhưng dao động rất rộng theo lượng mỡ dự trữ, tuổi, sức khoẻ, nhiệt độ và mức vận động. Tổn hại cho cơ bắp và các cơ quan bắt đầu sớm hơn nhiều, nên không có mốc nào an toàn để tự thử.
Vì sao nhịn đói vài ngày lại thấy bớt đói?
Sau vài ngày, cơ thể chuyển sang dùng nhiều mỡ và thể ceton làm nhiên liệu, một số tín hiệu đói thay đổi nên cảm giác cồn cào có thể dịu đi. Điều đó không có nghĩa là cơ thể ổn; chuyển hoá đang chậm lại và cơ bắp vẫn đang bị phân giải.
Hạ đường huyết khi bỏ bữa nguy hiểm không?
Ở người khoẻ, bỏ một bữa thường chỉ gây đói, mệt, khó tập trung. Ở người tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin, bỏ bữa có thể gây hạ đường huyết nặng. Lú lẫn, lơ mơ, co giật là dấu hiệu cần gọi 115.
Người được cứu sau nhiều ngày thiếu ăn nên cho ăn gì trước?
Ưu tiên cho uống nước nếu tỉnh táo và đưa tới cơ sở y tế. Người thiếu ăn nhiều ngày có nguy cơ hội chứng nuôi ăn lại nếu ăn nhiều đột ngột, nên việc cho ăn lại cần làm từ từ dưới theo dõi của nhân viên y tế.
Nhịn ăn vài ngày có giúp giảm cân bền vững không?
Không. Phần cân mất trong vài ngày đầu chủ yếu là nước và glycogen, cùng một phần cơ bắp, và thường quay lại nhanh khi ăn trở lại. Muốn giảm cân an toàn, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về một kế hoạch phù hợp với sức khoẻ của mình.
Khi nào việc ăn quá ít cần đi khám?
Nên đi khám khi sụt cân nhanh không rõ lý do, thường xuyên bỏ ăn hoặc sợ ăn, ăn rồi tìm cách nôn, mệt lả, chóng mặt, ngất, rụng tóc nhiều, hoặc ở trẻ em chậm tăng cân. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân và hướng xử lý phù hợp.