GioiHan.comGiới Hạn
Sức chịu đựng của cơ thể

Vì sao đứng lâu dễ ngất: giới hạn của tuần hoàn khi đứng yên dưới nắng

Đứng yên lâu, máu dồn xuống chân và não dễ thiếu máu thoáng qua. Vì sao chào cờ, xếp hàng dưới nắng hay làm người ngã quỵ, dấu hiệu báo trước và cách xử trí.

Rows of students standing in a schoolyard in Nghe An during a morning assembly, seen from behind, one girl crouching down while a teacher bends toward her

Đứng thẳng là một bài toán khó với hệ tuần hoàn: tim nằm cao hơn chân cả mét, não còn cao hơn tim, và trọng lực luôn kéo máu xuống dưới. Bình thường cơ thể giải bài toán này rất tốt đến mức ta không nhận ra. Nhưng khi phải đứng yên lâu, nhất là dưới nắng, khi đói hoặc thiếu ngủ, lời giải bắt đầu hụt, máu lên não không đủ trong vài giây, và người ta ngã quỵ.

Ở Việt Nam, cảnh học sinh ngất trong buổi chào cờ, người đứng xếp hàng hay dự lễ ngoài trời ngã xuống không phải hiếm. Mục từ này giải thích giới hạn của tuần hoàn khi đứng, những gì kéo giới hạn đó xuống, dấu hiệu báo trước, cách xử trí khi có người ngất, và vì sao "cố đứng cho hết" khi đã choáng là quyết định sai.

Trọng lực và hệ tuần hoàn: cuộc giằng co mỗi khi bạn đứng dậy

Khi bạn chuyển từ nằm sang đứng, trọng lực kéo một lượng máu đáng kể, thường được nhắc là khoảng nửa lít tới gần một lít, dồn xuống các tĩnh mạch ở chân và bụng. Lượng máu về tim giảm, tim bơm ra ít hơn, huyết áp có xu hướng tụt. Nếu không có gì bù lại, não, nằm ở vị trí cao nhất, sẽ là cơ quan thiếu máu đầu tiên.

Cơ thể có hệ thống cảm biến áp lực ở cổ và gần tim. Chỉ trong vài giây, chúng phát hiện huyết áp giảm và ra lệnh co mạch máu ở chân, ở bụng, đồng thời tăng nhịp tim. Nhờ vậy phần lớn chúng ta đứng dậy mà không thấy gì, hoặc chỉ hơi tối mắt thoáng qua khi đứng dậy quá nhanh.

Bộ phận thứ hai, ít được nhắc tới hơn, là cơ bắp chân. Mỗi lần bạn bước đi hay nhón chân, cơ bắp chân bóp vào các tĩnh mạch, đẩy máu ngược lên tim nhờ các van một chiều. Người ta hay gọi đây là "trái tim thứ hai". Khi đứng nghiêm bất động, cái bơm này gần như ngừng làm việc, và máu cứ thế đọng dần ở chân. Đó là lý do người đi bộ chậm hàng giờ ít khi ngất, còn người đứng yên chỉ mười lăm, hai mươi phút dưới nắng đã có thể ngã quỵ: cùng là tư thế đứng, nhưng một người có bơm, một người không.

Những gì kéo giới hạn xuống thấp

Nắng và nóng. Để thải nhiệt, mạch máu dưới da giãn ra, giữ một phần máu ở ngoài da. Khi hệ tuần hoàn đang phải chống trọng lực, nhu cầu làm mát giành mất một phần máu đáng lẽ dùng để giữ huyết áp.

Thiếu nước. Mồ hôi và uống ít làm thể tích máu giảm, hệ thống có ít "vốn" hơn để bù khi đứng.

Đói, bỏ bữa sáng. Học sinh đi học không ăn sáng, người đi làm sớm uống mỗi cốc cà phê, đứng lâu dưới nắng là tổ hợp hay gặp trong các ca ngất buổi sáng.

Đứng nghiêm, khoá gối. Đứng thẳng đơ, gối khoá cứng, không nhúc nhích làm bơm cơ bắp chân ngừng hẳn. Đây là lý do người đứng trong đội hình nghi lễ hay được dặn nhún nhẹ gối, cử động ngón chân.

Thiếu ngủ, mệt, vừa ốm dậy. Hệ thần kinh điều khiển mạch máu làm việc kém hơn khi cơ thể mệt.

Đông người, ngột ngạt, cảm xúc mạnh. Không khí bí, cảnh tượng gây xúc động, đau, sợ có thể kích hoạt một phản xạ làm tim chậm lại và mạch máu giãn ra đột ngột, gọi là ngất phản xạ, rất phổ biến ở người trẻ.

Thuốc và bệnh nền. Thuốc hạ huyết áp, lợi tiểu, một số bệnh tim mạch, thần kinh, tiểu đường làm khả năng bù trừ kém đi; người cao tuổi cũng vậy.

Dấu hiệu báo trước một cơn ngất

Phần lớn cơn ngất do đứng lâu hoặc do phản xạ có những dấu hiệu báo trước vài giây tới vài chục giây. Nhận ra chúng là cơ hội để tránh ngã:

  • Choáng váng, đầu nhẹ bẫng, cảm giác như sắp lả đi.
  • Mắt tối sầm hoặc nhìn như qua ống hẹp, mờ dần, có đốm sáng.
  • Tai ù, âm thanh xung quanh như xa dần.
  • Vã mồ hôi lạnh, mặt tái, nóng bừng rồi lạnh.
  • Buồn nôn, khó chịu vùng bụng.
  • Tim đập nhanh hoặc ngược lại thấy hồi hộp lạ, ngáp liên tục.

Khi thấy những dấu hiệu này, việc đúng là ngồi xuống hoặc nằm xuống ngay, không cần xin phép, không cần chờ hết bài phát biểu. Ngồi xổm, cúi đầu thấp, hoặc tốt nhất là nằm kê chân cao giúp máu về não. Nếu chưa ngồi kịp, bắt chéo chân và gồng cơ đùi, cơ mông, nắm chặt hai bàn tay kéo căng ra hai phía có thể giúp nâng huyết áp trong ít giây. Ngã đập đầu xuống sân bê tông thường gây hại nhiều hơn chính cơn ngất.

Đứng dậy đột ngột: khi hệ bù trừ chậm hơn cơ thể

Một dạng khác của cùng giới hạn này là choáng ngay khi đứng dậy, sau khi nằm hay ngồi xổm lâu. Hệ cảm biến áp lực cần vài giây để phản ứng; nếu bạn bật dậy quá nhanh, máu đã dồn xuống chân trước khi mạch kịp co. Ở người trẻ khoẻ, cảm giác tối mắt này thường qua trong vài giây. Ở người cao tuổi, người đang dùng thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu, người mất nước, người vừa ốm dậy, nó có thể kéo dài hơn và làm ngã.

Tình huống hay gặp nhất là ban đêm: người lớn tuổi thức dậy đi vệ sinh, đứng lên ngay từ giường, đi vài bước trong bóng tối, rồi choáng ngã. Đi tiểu đứng lâu sau khi vừa ngủ dậy cũng có thể kích hoạt phản xạ làm tụt huyết áp. Cú ngã trong phòng tắm ở người cao tuổi có thể gây gãy cổ xương đùi hay chấn thương đầu, hậu quả nặng hơn nhiều so với cơn choáng.

Thói quen đơn giản giúp ích: ngồi dậy ở mép giường trong nửa phút, cử động bàn chân rồi mới đứng; bật đèn ngủ; có tay vịn ở nhà vệ sinh. Người lớn tuổi hay choáng khi đứng dậy nên kể với bác sĩ, vì nhiều khi chỉ cần điều chỉnh thuốc đang dùng.

Sơ cứu nguyên tắc khi có người ngất

Các bước dưới đây là nguyên tắc chung, không thay cho khoá học sơ cứu. Phần lớn người ngất do đứng lâu tỉnh lại nhanh khi được đặt nằm, nhưng không nên mặc định mọi cơn ngất đều lành tính.

  1. Đỡ người bệnh nằm xuống nơi an toàn, tránh để đầu đập xuống đất. Đưa vào bóng râm nếu đang ở ngoài nắng.
  2. Kê chân cao hơn tim một chút bằng túi xách, ghế thấp, nếu không có chấn thương.
  3. Nới lỏng cổ áo, thắt lưng; để không khí xung quanh thoáng, giãn đám đông.
  4. Kiểm tra thở. Nếu thở bình thường nhưng chưa tỉnh, đặt nằm nghiêng an toàn và theo dõi.
  5. Gọi 115 nếu người bệnh không tỉnh lại trong khoảng một, hai phút, không thở bình thường, co giật kéo dài, bị chấn thương khi ngã, đau ngực, khó thở, hoặc là người cao tuổi, người có bệnh tim, phụ nữ mang thai.
  6. Nếu không thở hoặc chỉ thở ngáp, người đã được huấn luyện tiến hành hồi sinh tim phổi và gọi 115 ngay.
  7. Khi người bệnh tỉnh: cho nằm thêm vài phút, ngồi dậy từ từ rồi mới đứng. Cho uống nước, ăn nhẹ nếu tỉnh táo và nuốt được. Không để họ quay lại đội hình ngay.

Khi nào cơn ngất cần được bác sĩ xem xét

Phần lớn cơn ngất ở người trẻ khi đứng lâu là ngất phản xạ, lành tính. Nhưng ngất cũng có thể là biểu hiện của bệnh tim hay bệnh khác. Bảng dưới gợi ý mức độ khẩn, không dùng để tự chẩn đoán.

Tình huốngMức độNên làm
Ngất khi đang gắng sức, chạy, bơiĐáng loGọi 115 hoặc đi khám sớm, kể cả khi đã tỉnh
Ngất không hề có dấu hiệu báo trước, ngã sấpĐáng loĐi khám sớm
Ngất kèm đau ngực, hồi hộp, khó thởCấp cứuGọi 115
Trong nhà có người đột tử khi còn trẻ không rõ lý doĐáng loBáo bác sĩ khi khám
Ngất lặp lại nhiều lầnCần khámĐi khám để tìm nguyên nhân
Ngất lần đầu khi đứng lâu, có báo trước, tỉnh nhanhThường lành tínhNên kể với bác sĩ ở lần khám gần nhất

Với học sinh từng ngất nhiều lần trong buổi chào cờ, nhà trường và gia đình nên trao đổi để em được đứng ở vị trí dễ ngồi xuống, được phép ngồi khi thấy choáng, và được khám để loại trừ nguyên nhân khác.

Vì sao không nên "cố đứng cho hết"

Trong buổi lễ, đội hình, hay hàng dài chờ đợi, người ta thường ngại ngồi xuống giữa chừng: sợ bị nhắc, sợ làm hỏng hàng, sợ bị coi là yếu. Nhưng cơ thể không thương lượng với kỷ luật. Khi não thiếu máu, việc cố gắng gồng mình đứng tiếp chỉ làm người đó ngã từ tư thế cao hơn, với nguy cơ chấn thương đầu, gãy răng, gãy tay. Ngồi xuống sớm vài giây không làm hỏng buổi lễ; một người ngã đập đầu xuống sân mới làm hỏng.

Người tổ chức có thể làm rất nhiều để giới hạn này ít bị chạm tới: rút ngắn thời gian đứng, tổ chức dưới bóng râm hoặc vào giờ mát, cho phép đứng nghỉ và cử động chân, nhắc học sinh ăn sáng, chuẩn bị nước, phân công người để ý hàng ngũ, có chỗ để người choáng ngồi xuống ngay. Nhắc trước mọi người rằng ai thấy choáng thì ngồi xuống luôn, không cần xin phép, là một câu nói nhỏ nhưng có thể tránh được một cú ngã.

Với bản thân, những thói quen đơn giản giúp ích: ăn sáng trước khi phải đứng lâu, uống nước, mặc thoáng, nhún nhẹ gối và cử động ngón chân, chuyển trọng tâm từ chân này sang chân kia, và ngồi xuống ngay khi có dấu hiệu báo trước. Người từng ngất nhiều lần nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân và hướng dẫn riêng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chào cờ hay xếp hàng lâu lại hay có người ngất?

Đứng yên lâu làm máu dồn xuống chân vì cơ bắp chân không bơm máu về tim, cộng thêm nắng nóng, đói, thiếu nước, thiếu ngủ khiến huyết áp không giữ đủ để đưa máu lên não. Người trẻ còn hay bị ngất phản xạ khi đứng lâu ở nơi đông người, ngột ngạt.

Thấy choáng khi đang đứng thì nên làm gì?

Ngồi xuống hoặc nằm xuống ngay, tốt nhất là nằm kê chân cao, không cố đứng tiếp. Nếu chưa ngồi kịp, bắt chéo chân và gồng cơ đùi, nắm chặt hai tay kéo ra hai phía có thể giúp nâng huyết áp trong vài giây để kịp ngồi xuống an toàn.

Người bị ngất có nên cho ngồi dậy ngay khi tỉnh không?

Không nên. Nên để người đó nằm thêm vài phút, kê chân cao, rồi ngồi dậy từ từ và chỉ đứng lên khi không còn choáng. Đứng dậy vội có thể làm ngất lại. Cho uống nước, ăn nhẹ nếu đã tỉnh táo và nuốt được.

Khi nào cơn ngất phải gọi 115?

Gọi 115 khi người ngất không tỉnh lại trong khoảng một, hai phút, không thở bình thường, co giật kéo dài, bị chấn thương khi ngã, có đau ngực hoặc khó thở, hoặc ngất khi đang gắng sức. Người cao tuổi, người có bệnh tim, phụ nữ mang thai cũng nên được gọi cấp cứu.

Ngất do đứng lâu có nguy hiểm không?

Phần lớn các cơn ngất có báo trước ở người trẻ khi đứng lâu là lành tính và tỉnh nhanh. Nguy hiểm chính đến từ cú ngã gây chấn thương. Tuy vậy, ngất khi gắng sức, ngất không báo trước hoặc ngất lặp lại cần được bác sĩ khám để loại trừ bệnh tim và nguyên nhân khác.

Làm sao để bớt bị choáng khi phải đứng lâu?

Ăn sáng và uống đủ nước trước, mặc thoáng, tránh đứng thẳng đơ khoá gối, nhún nhẹ gối, cử động ngón chân và chuyển trọng tâm giữa hai chân thường xuyên. Khi có dấu hiệu báo trước thì ngồi xuống ngay. Người hay bị ngất nên đi khám để được hướng dẫn riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138