GioiHan.comGiới Hạn
Sức chịu đựng của cơ thể

Uống quá nhiều nước có hại không: giới hạn của thận và chuyện loãng natri máu

Thận chỉ thải được một lượng nước nhất định mỗi giờ. Uống dồn quá nhanh có thể làm loãng natri máu, phù não. Ai dễ gặp, dấu hiệu sớm và việc cần làm ngay.

Runner sitting on a curb after a long morning race in Da Nang, holding an empty cup, head bowed, blurred crowd and finishing area behind, soft early light

Nước là thứ cơ thể cần, nhưng cũng như mọi thứ khác, cơ thể chỉ xử lý được nó với một tốc độ nhất định. Khi lượng nước đổ vào nhanh hơn khả năng thận thải ra trong một khoảng thời gian ngắn, nước dư làm loãng lượng muối natri trong máu. Tình trạng này gọi là hạ natri máu, và khi nặng, nó có thể làm não phù lên trong hộp sọ — một cấp cứu thật sự.

Chuyện này nghe có vẻ hiếm vì hầu hết lời khuyên sức khoẻ đều bảo "uống nhiều nước vào". Đúng là thiếu nước phổ biến hơn nhiều. Nhưng có những hoàn cảnh cụ thể khiến người khoẻ mạnh uống quá tay, từ đường chạy dài tới những lời thách đố uống thật nhiều thật nhanh. Mục từ này giải thích giới hạn nằm ở đâu, ai dễ chạm vào nó, và vì sao không ai nên thử.

Natri giữ nước đúng chỗ, và thận giữ natri đúng mức

Natri là muối khoáng chính trong dịch bên ngoài tế bào, bao gồm cả máu. Nồng độ natri trong máu được giữ trong một khoảng hẹp vì nó quyết định nước sẽ đi vào hay đi ra khỏi tế bào. Nước luôn có xu hướng di chuyển từ nơi loãng sang nơi đặc hơn. Khi máu bị pha loãng, nước từ máu tràn vào tế bào, tế bào phồng lên.

Phần lớn tế bào trong cơ thể chịu được việc phồng lên một chút. Riêng tế bào não nằm trong hộp sọ cứng, không có chỗ để giãn ra. Não phù làm áp lực trong sọ tăng, gây đau đầu, buồn nôn, lú lẫn, rồi co giật, hôn mê nếu nặng hơn. Đây là lý do hạ natri máu cấp nguy hiểm hơn nhiều so với tên gọi nghe khá hiền của nó.

Thận là bộ điều chỉnh. Khi bạn uống nhiều, thận tạo ra nước tiểu loãng để thải phần dư, giữ natri lại. Cơ chế này làm việc rất tốt, nhưng có trần: thận người lớn khoẻ mạnh thường được nhắc là chỉ thải được khoảng dưới một lít nước mỗi giờ, tuỳ người. Uống nhanh hơn mức đó trong vài giờ liền là nước bắt đầu dồn lại trong cơ thể.

Uống nhiều trong cả ngày khác hẳn uống dồn trong một giờ

Cùng một lượng nước, chuyện gì xảy ra phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tốc độ. Một người khoẻ uống ba, bốn lít rải đều từ sáng tới tối trong ngày nóng, thận có cả ngày để thải phần dư, natri trong máu gần như không đổi. Nhưng nếu lượng đó dồn vào một, hai giờ, thận không theo kịp, phần nước dư ở lại trong cơ thể và pha loãng máu.

Cũng vì vậy, những ca hạ natri máu do uống nước ở người khoẻ thường gắn với một khoảng thời gian ngắn và một hoàn cảnh đặc biệt: một cuộc thách đố, một buổi tập nặng nhiều giờ, một lần uống ép vì tin rằng sẽ "thải" được thứ gì đó. Hiếm khi nó đến từ thói quen uống nước bình thường.

Có một yếu tố làm giới hạn này thấp hơn nữa: khi cơ thể bị stress mạnh như gắng sức kéo dài, đau, buồn nôn, sau phẫu thuật, hoặc khi dùng một số loại thuốc và chất kích thích, não tiết nhiều hơn một loại hormone bảo thận giữ nước lại. Đúng lúc người ta uống nhiều thì thận lại được lệnh giữ nước, và nước dư tích lại nhanh hơn dự tính. Đây là lý do người đang ốm nôn, đang chạy đường dài hoặc vừa mổ xong không nên tự ép uống thật nhiều, mà làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Ai dễ chạm giới hạn này

Người chạy bộ, đi bộ đường dài nhiều giờ. Ở các cuộc chạy dài, một số người, thường là người chạy chậm và ở trên đường lâu, uống nước ở mọi trạm vì sợ mất nước, uống nhiều hơn lượng mồ hôi mất đi. Khi gắng sức kéo dài, cơ thể còn tiết hormone giữ nước, làm thận thải nước kém hơn bình thường. Kết quả là tăng cân sau cuộc chạy thay vì giảm, kèm hạ natri máu.

Người tham gia thách đố uống nước. Những kiểu rủ nhau uống càng nhiều càng nhanh, uống một hơi hết bình lớn để quay lại, là cách nhanh nhất để vượt khả năng thải của thận trong thời gian ngắn.

Người tin rằng uống càng nhiều càng thải độc. Một số trào lưu khuyên uống rất nhiều lít mỗi ngày để "thanh lọc". Thận khoẻ tự làm việc thải chất cặn; uống vượt nhu cầu nhiều không làm việc đó tốt hơn, chỉ làm thận phải xử lý thêm nước.

Trẻ nhỏ. Trẻ nhỏ có cơ thể nhỏ nên lượng nước "dư" tính theo cân nặng tăng rất nhanh. Với trẻ dưới sáu tháng tuổi, các hướng dẫn nhi khoa phổ biến thường khuyên không cho uống thêm nước lọc ngoài sữa và pha sữa đúng tỉ lệ; cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi khi không chắc.

Người có bệnh nền và dùng một số thuốc. Bệnh thận, tim, gan, một số rối loạn nội tiết và một số loại thuốc làm cơ thể giữ nước hoặc thải nước kém. Những người này cần lượng nước theo chỉ định riêng của bác sĩ.

Dấu hiệu hạ natri máu, dễ nhầm với mất nước

Điều khó là nhiều dấu hiệu sớm của hạ natri máu giống hệt dấu hiệu mất nước, khiến người xung quanh có phản xạ đưa thêm nước. Bảng dưới để nhận biết khả năng, không dùng để tự chẩn đoán; chỉ xét nghiệm máu mới xác định được.

Dấu hiệuHướng nghĩ tới hạ natri máuHướng nghĩ tới mất nước
Buồn nôn, đau đầu, mệtCó thểCó thể
Đã uống rất nhiều trong vài giờRất gợi ýÍt khả năng
Tay, chân, ngón tay sưng, nhẫn hay đồng hồ chật hơnGợi ýÍt gặp
Đi tiểu nhiều, nước tiểu trongCó thểÍt khả năng
Cân nặng tăng sau buổi chạy dàiRất gợi ýNgược lại, thường giảm
Lú lẫn, lơ mơ, co giậtCấp cứu — gọi 115Cấp cứu — gọi 115

Khi không biết người trước mặt thiếu nước hay thừa nước, đặc biệt khi họ đã uống nhiều, đừng ép uống thêm. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào về đầu óc, hãy gọi 115 và kể rõ người đó đã uống bao nhiêu, trong bao lâu, để nhân viên y tế định hướng.

Sơ cứu nguyên tắc khi nghi uống quá nhiều nước

Hạ natri máu nặng chỉ được điều trị an toàn tại cơ sở y tế, với xét nghiệm và theo dõi chặt. Việc của người xung quanh là không làm tình hình xấu thêm và đưa người bệnh tới nơi có bác sĩ.

  1. Ngừng cho uống thêm nước.
  2. Gọi 115 nếu người bệnh lú lẫn, nói năng lạ, lơ mơ, nôn nhiều, co giật hoặc bất tỉnh.
  3. Nếu co giật: dẹp vật cứng xung quanh, không nhét gì vào miệng, không giữ chặt tay chân; khi hết co giật, đặt nằm nghiêng an toàn.
  4. Không tự pha nước muối đậm cho uống: điều chỉnh natri cần được tính toán, sửa quá nhanh cũng có thể gây tổn thương não.
  5. Ghi lại hoặc nhớ: đã uống loại gì, bao nhiêu, trong bao lâu, có dùng thuốc hay chất gì khác không. Thông tin này giúp bác sĩ rất nhiều.
  6. Người chỉ hơi buồn nôn, mệt sau khi uống nhiều nhưng tỉnh táo: ngừng uống, nghỉ, theo dõi; nếu không đỡ trong ít giờ hoặc nặng dần thì đi khám.

Uống bao nhiêu là vừa: để cơn khát và hoàn cảnh dẫn đường

Với người khoẻ mạnh trong sinh hoạt thường ngày, cơ thể có hai công cụ khá đáng tin là cảm giác khát và màu nước tiểu. Uống khi khát, uống rải đều trong ngày, uống thêm khi trời nóng hoặc khi vận động thì phần lớn người lớn khoẻ mạnh không cần đếm từng cốc. Nước tiểu vàng nhạt thường là dấu hiệu ổn; trong vắt suốt ngày và đi tiểu liên tục có thể là dấu hiệu đang uống nhiều hơn nhu cầu.

Khi vận động kéo dài, nhiều hướng dẫn thể thao hiện nay khuyên uống theo cơn khát thay vì uống theo lịch cứng ở mọi trạm, và cân trước, sau buổi tập dài để biết mình mất bao nhiêu. Cân tăng sau buổi chạy là dấu hiệu đã uống quá tay. Với các cuộc chạy rất dài, đồ uống có muối khoáng giúp bù natri mất theo mồ hôi, nhưng không phải tấm khiên vô hạn: uống quá nhiều đồ uống thể thao vẫn có thể gây hạ natri máu.

Người có bệnh thận, tim, gan, người đang được bác sĩ dặn hạn chế hoặc tăng lượng nước, thì làm theo hướng dẫn riêng đó, không theo lời khuyên chung trên mạng.

Vì sao không ai nên thử xem mình uống được bao nhiêu

Giới hạn của thận không hiện ra bằng cảm giác rõ ràng như no bụng. Người uống quá nhanh có thể vẫn thấy bình thường trong một lúc, rồi các dấu hiệu mới đến, và khi đó lượng nước đã ở trong cơ thể. Những thách đố kiểu uống hết một lượng lớn trong vài phút, uống thi với bạn, hay uống thật nhiều trước khi cân để "đạt" một con số nào đó đều đặt người tham gia vào đúng vùng nguy hiểm này.

Hạ natri máu cấp có thể gây co giật, tổn thương não và tử vong ở người trẻ khoẻ; đây không phải là chuyện chỉ xảy ra với người già yếu. Và vì dấu hiệu sớm giống mất nước, người xung quanh dễ có phản ứng sai là cho uống thêm.

Nếu bạn là người tổ chức một buổi chạy, một hoạt động ngoài trời đông người, hãy nhắc cả hai chiều: uống đủ nhưng đừng uống ép, và ai thấy đau đầu, buồn nôn, lú lẫn thì báo ngay cho tổ y tế, kể cả khi họ đã uống rất nhiều.

Với cha mẹ, điều đáng nhắc là trẻ con rất dễ bị cuốn theo những thách đố trên mạng, và trẻ có cơ thể nhỏ hơn nhiều nên lượng nước gây nguy hiểm cũng nhỏ hơn nhiều. Một cuộc nói chuyện bình tĩnh về chuyện vì sao thận có giới hạn, kèm lời dặn "thấy bạn rủ uống thi thì từ chối và kể với người lớn", có giá trị hơn mọi lời cấm đoán chung chung.

Câu hỏi thường gặp

Uống bao nhiêu nước thì bị ngộ độc nước?

Không có con số chung, vì điều quan trọng là tốc độ uống so với khả năng thải của thận, cùng với cân nặng, sức khoẻ và mức vận động. Thận người lớn khoẻ mạnh thường được nhắc là chỉ thải được khoảng dưới một lít mỗi giờ; uống dồn nhanh hơn mức đó nhiều giờ liền là có nguy cơ.

Dấu hiệu sớm của uống quá nhiều nước là gì?

Thường là buồn nôn, đau đầu, mệt, sưng nhẹ ở tay chân, đi tiểu nhiều nước tiểu trong. Các dấu hiệu này dễ nhầm với mất nước. Nếu chuyển sang lú lẫn, lơ mơ, nôn nhiều hoặc co giật thì đó là cấp cứu, cần gọi 115.

Chạy marathon nên uống nước thế nào cho an toàn?

Nhiều hướng dẫn thể thao hiện nay khuyên uống theo cơn khát thay vì uống ở mọi trạm, cân trước và sau buổi tập dài để biết lượng mồ hôi mất, và dùng đồ uống có muối khoáng cho quãng rất dài. Cân tăng sau cuộc chạy là dấu hiệu đã uống quá nhiều.

Uống nhiều nước có giúp thải độc, đẹp da không?

Thận và gan khoẻ tự làm việc thải chất cặn; uống đủ nhu cầu giúp chúng làm việc thuận lợi, nhưng uống vượt nhu cầu rất nhiều không làm thải độc tốt hơn. Các lời hứa đẹp da, giảm cân nhờ uống thật nhiều lít mỗi ngày không có cơ sở vững.

Có nên cho trẻ sơ sinh uống thêm nước lọc khi trời nóng?

Các hướng dẫn nhi khoa phổ biến thường khuyên trẻ dưới sáu tháng tuổi bú mẹ hoặc uống sữa pha đúng tỉ lệ là đủ nước, không cần cho uống thêm nước lọc. Trường hợp trẻ sốt, tiêu chảy hay trời quá nóng, cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi.

Người bị bệnh thận có nên uống thật nhiều nước không?

Không nên tự quyết. Tuỳ loại và mức độ bệnh thận, có người cần uống nhiều hơn, có người lại phải hạn chế nước nghiêm ngặt. Lượng nước phù hợp phải theo chỉ định của bác sĩ điều trị, không theo lời khuyên chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138