Khi chỉ có vài giây, não gần như không cân nhắc từng phương án như khi ngồi viết ra giấy; nó đối chiếu tình huống với những gì đã gặp, nhận ra một mẫu quen và làm theo phản ứng đi kèm mẫu đó. Với người có nhiều kinh nghiệm trong một việc, cách này nhanh và thường đúng. Với tình huống lạ, nó dễ chọn sai mà không kịp nhận ra.
Mục từ này giải thích hai kiểu suy nghĩ mà nhiều nhà tâm lý học dùng để mô tả cách con người quyết định, vì sao người lành nghề trông như quyết định bằng linh cảm, điều kiện nào làm trực giác đáng tin, những lối tắt hay trượt khi vội, và cách chuẩn bị sẵn để vài giây trở nên đủ dùng.
Hai kiểu suy nghĩ chạy song song
Nhiều nhà tâm lý học mô tả việc ra quyết định bằng hình ảnh hai kiểu xử lý. Kiểu thứ nhất nhanh, tự động, gần như không tốn sức: nhìn mặt người quen là nhận ra, nghe tiếng còi xe là giật mình nép vào lề. Kiểu thứ hai chậm, có chủ ý, tốn sức: nhẩm một phép nhân hai chữ số, so ba gói cước điện thoại, đọc kỹ một điều khoản. Đây là cách nói giản lược, trong não không có hai hộp tách biệt, nhưng nó giúp hình dung điều gì xảy ra khi thời gian bị cắt ngắn.
Trong vài giây, kiểu xử lý chậm hầu như không có cơ hội làm việc trọn vẹn. Phần lớn quyết định khi đó do kiểu nhanh đảm nhận, có thể kèm một chút kiểm tra rất ngắn. Điều này không có nghĩa là quyết định nhanh luôn kém. Kiểu xử lý nhanh được nuôi bằng kinh nghiệm, nên với việc đã gặp hàng trăm lần, nó chính xác đến bất ngờ.
Vấn đề nằm ở chỗ kiểu xử lý nhanh luôn tự tin như nhau, dù đang ở lĩnh vực mình thạo hay lĩnh vực hoàn toàn lạ. Cảm giác chắc chắn không cho biết quyết định có đúng hay không. Hiểu điều này là bước đầu để biết khi nào nên tin linh cảm và khi nào nên cố giành thêm vài giây.
Người lành nghề quyết định nhanh bằng cách nhận ra
Những nghiên cứu quan sát người chỉ huy chữa cháy, điều dưỡng hồi sức, phi công và những nghề phải quyết định gấp cho thấy một hình ảnh khá khác với sách vở. Người có kinh nghiệm hiếm khi liệt kê nhiều phương án rồi chấm điểm. Họ nhìn tình huống, nhận ra nó giống loại nào đã gặp, và phương án đầu tiên hiện ra thường đã đủ tốt. Nếu còn chút thời gian, họ hình dung nhanh phương án đó diễn ra thế nào; thấy ổn thì làm, thấy vướng thì sửa hoặc đổi sang phương án kế.
Điểm mấu chốt là mẫu quen được tích luỹ qua rất nhiều lần làm thật và nhận kết quả. Người điều dưỡng lâu năm có khi nói rằng thấy bệnh nhân không ổn trước cả khi máy đo báo bất thường; thực ra họ đang nhận ra một tổ hợp dấu hiệu nhỏ như màu da, nhịp thở, ánh mắt mà người mới chưa biết nhìn. Đó không phải phép màu, mà là kho kinh nghiệm được gọi ra rất nhanh.
Từ đây có một hệ quả quan trọng: trực giác của một người chỉ mạnh trong lĩnh vực họ đã luyện. Một đầu bếp giỏi đoán độ chín của miếng thịt trong một giây, nhưng điều đó không làm linh cảm của họ về một hợp đồng thuê nhà đáng tin hơn người khác.
Khi nào trực giác nhanh đáng tin
Các nhà nghiên cứu về chuyên môn thường nêu ba điều kiện để quyết định nhanh có khả năng đúng. Bảng dưới đặt chúng cạnh các ví dụ giả định trong đời sống.
| Điều kiện | Khi có đủ | Khi thiếu |
|---|---|---|
| Môi trường có quy luật ổn định | Lái xe trên đoạn đường đi hằng ngày, nấu món quen trên bếp quen | Đoán giá một món đồ cũ hiếm, đoán người lạ có đáng tin không |
| Nhận được phản hồi nhanh, rõ | Thợ may thấy ngay đường cắt lệch, người bán hàng biết ngay khách có mua không | Quyết định mà kết quả chỉ lộ ra sau nhiều tháng, nhiều yếu tố chen vào |
| Đã luyện đủ nhiều lần | Người làm nghề nhiều năm, gặp đủ kiểu tình huống | Lần đầu hoặc mới vài lần gặp loại việc này |
| Tình huống giống những lần trước | Mọi thứ diễn ra như thường lệ | Có một chi tiết lạ, một yếu tố chưa từng thấy |
Khi cả ba điều kiện đầu đều có và tình huống không có gì lạ, linh cảm nhanh thường đáng tin. Thiếu một điều kiện, hãy coi cảm giác chắc chắn chỉ là một giả thuyết. Thiếu nhiều điều kiện mà vẫn phải quyết trong vài giây, nên chọn phương án dễ đảo ngược nhất.
Những lối tắt hay trượt khi vội
Bám vào con số hay thông tin đầu tiên. Khi không kịp tìm hiểu, ta có xu hướng lấy thứ đầu tiên nghe thấy làm mốc. Ví dụ giả định, nghe người bán báo một mức giá cao rồi được giảm một nửa, ta dễ thấy là rẻ dù mức sau vẫn cao hơn giá chung.
Chọn cái quen thay vì cái hợp. Lúc vội, phương án quen tay nổi lên trước. Điều này tốt khi tình huống giống mọi khi, nhưng nguy hiểm khi có một chi tiết đã khác, như đi đường quen mà đoạn đó đang sửa.
Làm theo người xung quanh. Trong vài giây, thấy mọi người cùng làm một việc là tín hiệu rất mạnh. Thường thì nó hữu ích, nhưng cũng có lúc cả đám đông cùng sai, như cùng chen vào một lối ra khi còn lối khác trống.
Sợ mất hơn muốn được. Khi bị dồn, nỗi sợ mất một thứ đang có thường lấn át mọi tính toán. Những lời nhắn kiểu sắp bị khoá tài khoản, sắp mất suất ưu đãi khai thác đúng điểm này.
Dừng ở phương án đầu tiên đủ tốt. Đây là lối tắt hợp lý nhất khi thật sự gấp. Nó chỉ thành vấn đề khi thời gian thực ra không gấp như ta tưởng, và ta bỏ lỡ một phương án tốt hơn hẳn chỉ cách vài phút suy nghĩ.
Đứng sững cũng là một phản ứng của cơ thể
Không phải ai gặp chuyện gấp cũng hành động ngay. Nhiều người kể lại rằng khi thấy một vụ va chạm hay nghe tiếng nổ lớn, họ đứng sững vài giây, đầu óc trống trơn, tay chân không nhúc nhích. Các nhà sinh học mô tả phản ứng đứng yên này ở nhiều loài động vật: khi gặp nguy hiểm bất ngờ, con vật thường khựng lại trong chốc lát để quan sát và tránh bị phát hiện, trước khi bỏ chạy hay chống trả. Ở người, khoảnh khắc khựng lại ấy cũng có thể xuất hiện, dài ngắn tuỳ người và tuỳ hoàn cảnh.
Điều này giải thích vì sao trong những tình huống khẩn cấp, có người phản ứng rất nhanh còn người khác như bị đóng băng, dù cả hai đều tỉnh táo và có thiện chí. Khựng lại không có nghĩa là hèn nhát hay kém cỏi. Nó thường xảy ra khi não chưa tìm được mẫu quen nào phù hợp với tình huống, nên chưa có phản ứng sẵn để gọi ra.
Hiểu được cơ chế này giúp thấy giá trị của việc tập trước. Những người được huấn luyện về sơ cứu hay thoát hiểm thường khựng lại ngắn hơn, vì họ đã có sẵn mẫu tình huống và hành động đi kèm. Với người bình thường, những quy tắc chuẩn bị sẵn ở phần dưới đóng vai cái mẫu quen ấy, giúp rút ngắn khoảng trống trơn khi chuyện gấp thật sự xảy ra.
Chuẩn bị trước để vài giây là đủ
Cách hiệu quả nhất để quyết định tốt trong vài giây là quyết sẵn từ lúc còn thong thả. Nhiều nghiên cứu về thay đổi hành vi gợi ý rằng những quy tắc dạng nếu điều này xảy ra thì làm điều kia giúp hành động đúng nhanh hơn khi tình huống đến thật.
- Liệt kê vài tình huống gấp có thể gặp trong nhà và trên đường đi: ngửi thấy mùi gas, chảo dầu bốc cháy, trẻ nhỏ chạy về phía lòng đường, xe phía trước phanh gấp.
- Với mỗi tình huống, tìm hiểu từ nguồn đáng tin việc nên làm đầu tiên và việc tuyệt đối không làm. Ví dụ, ngửi thấy mùi gas thì không bật tắt công tắc điện, khoá van, mở cửa cho thoáng và ra ngoài rồi mới gọi người hỗ trợ.
- Viết mỗi tình huống thành một câu ngắn: nếu thấy như thế này thì làm việc đó trước.
- Nhắc lại các câu ấy với cả nhà vào một bữa tối bình thường, không làm ai sợ hãi.
- Đặt sẵn những thứ cần dùng ở chỗ dễ lấy, như bình chữa cháy nhỏ cạnh bếp, số 115 và số cứu hoả được cả nhà thuộc.
- Vài tháng nhắc lại một lần, vì quy tắc lâu không dùng sẽ phai.
Khi tình huống đến, não không còn phải nghĩ phương án; nó chỉ cần nhận ra và gọi câu đã chuẩn bị. Vài giây lúc đó đủ cho hành động thay vì cho lúng túng.
Khi gấp chỉ là cảm giác: giành lại thời gian
Không phải mọi tình huống thấy gấp đều thật sự gấp. Có những lúc áp lực vài giây là do người khác dựng lên, và cách tốt nhất là từ chối chơi theo nhịp đó.
- Cuộc gọi hay tin nhắn đòi chuyển tiền, đọc mã xác nhận ngay lập tức: hầu như không có cơ quan, ngân hàng hay người thân nào thực sự cần bạn làm việc đó trong vài giây. Gác máy và tự gọi lại số bạn biết chắc.
- Người bán nói chỉ còn một chiếc, chỉ giữ giá đến hết hôm nay: hỏi bản thân nếu mất cơ hội này thì thiệt thật sự là bao nhiêu.
- Ai đó ép bạn ký, đồng ý, xác nhận khi chưa kịp đọc: nói rõ rằng bạn cần đọc xong rồi mới trả lời.
- Trong tranh cãi, cảm giác phải đáp trả ngay: vài phút im lặng hiếm khi làm hỏng điều gì.
Một câu hỏi nhỏ giúp phân biệt: nếu chờ thêm mười phút, điều gì xấu thật sự xảy ra? Nếu câu trả lời là không có gì đáng kể, thì áp lực vài giây kia là giả, và bạn có quyền lấy lại thời gian để nghĩ bằng kiểu xử lý chậm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tin linh cảm khi phải quyết định gấp không?
Nên tin nhiều hơn khi bạn đã có nhiều kinh nghiệm thật trong đúng loại việc đó, môi trường ổn định và tình huống không có gì lạ. Ở lĩnh vực mới hoặc khi có chi tiết bất thường, coi linh cảm là một giả thuyết và chọn phương án dễ đảo ngược.
Vì sao người có kinh nghiệm quyết định nhanh mà vẫn đúng?
Vì họ không cân nhắc từ đầu mà nhận ra tình huống giống loại đã gặp nhiều lần, phương án phù hợp hiện ra gần như ngay lập tức. Kho kinh nghiệm đó được tích luỹ qua rất nhiều lần làm thật và thấy kết quả.
Quy tắc nếu thì là gì và có thật sự giúp không?
Đó là cách quyết định sẵn từ trước: nếu gặp tình huống này thì làm việc kia. Nhiều nghiên cứu về hành vi gợi ý cách này giúp người ta hành động đúng nhanh hơn khi tình huống xảy ra, vì không còn phải nghĩ phương án trong lúc rối.
Khi bị ép quyết ngay qua điện thoại thì nên làm gì?
Gần như không có việc chuyển tiền hay đọc mã xác nhận nào thực sự phải làm trong vài giây. Hãy gác máy, bình tĩnh lại, rồi tự liên hệ người thân hoặc tổ chức đó bằng số bạn đã biết chắc từ trước để kiểm tra.
Trẻ em có quyết định nhanh giống người lớn không?
Trẻ có ít kinh nghiệm hơn và khả năng tự kiểm soát còn đang phát triển, nên quyết định nhanh của trẻ thường bốc đồng hơn. Cha mẹ có thể giúp trẻ bằng cách tập trước vài quy tắc an toàn đơn giản, nhắc nhẹ nhàng, không doạ và không so trẻ với bạn khác.
Làm sao biết một tình huống thật sự gấp hay chỉ cảm thấy gấp?
Tự hỏi nếu chờ thêm mười phút thì điều gì xấu thật sự xảy ra. Có nguy hiểm tới tính mạng, sức khoẻ, tài sản đang diễn ra là gấp thật. Còn lại, phần lớn chỉ là áp lực do hoàn cảnh hoặc người khác tạo ra.