Khi đang trễ giờ, người đi đường dễ chấp nhận những rủi ro mà lúc thong thả họ không bao giờ làm, trong khi số phút thực sự tiết kiệm được nhờ chạy nhanh thường nhỏ hơn nhiều so với cảm giác. Hai ảo giác này cộng lại tạo nên một phép đổi rất thiệt: đặt an toàn của mình và người khác lên bàn để đổi lấy vài phút, có khi chẳng được phút nào.
Mục từ này giải thích vì sao áp lực giờ làm thay đổi cách ta nhìn rủi ro, ảo giác tiết kiệm thời gian vận hành ra sao qua vài phép tính ví dụ giả định, vì sao trong thành phố đèn đỏ và dòng xe quyết định thời gian nhiều hơn tay ga, và cách giữ an toàn khi biết mình sắp muộn. Phần thời gian phản ứng khi lái xe có ở mục từ riêng về phản xạ.
Đang trễ thì rủi ro trông nhỏ đi
Khi đầu óc bị chiếm bởi một mục tiêu gấp là phải tới kịp, những thông tin không phục vụ mục tiêu đó bị đẩy xuống hàng sau, kể cả thông tin về nguy hiểm. Khoảng trống giữa hai xe trông rộng hơn thực tế, đèn vàng trông như còn kịp, một cú vượt trông hợp lý. Các nghiên cứu dùng mô hình lái xe giả lập thường ghi nhận rằng khi người tham gia bị đặt áp lực thời gian, họ có xu hướng chạy nhanh hơn, giữ khoảng cách ngắn hơn và chấp nhận những khe hở hẹp hơn để nhập làn hay rẽ.
Điều đáng chú ý là người đang vội thường không cảm thấy mình đang liều. Cảm giác bên trong là mình đang xử lý khéo, đang tận dụng thời gian. Chỉ khi nhìn lại lúc bình tĩnh, nhiều người mới giật mình nhận ra mình đã vượt đèn hay lách qua một khe rất hẹp.
Kèm theo đó là chuyện chia sự chú ý. Người trễ giờ hay liếc đồng hồ, nghĩ cách giải thích, tính đường tắt, có khi cầm điện thoại để báo đang tới. Mỗi việc đó lấy đi một phần chú ý vốn cần cho việc nhìn đường. Đây là lúc giới hạn của sự chú ý và áp lực thời gian cộng hưởng với nhau theo hướng nguy hiểm nhất.
Ảo giác tiết kiệm thời gian
Các nhà nghiên cứu tâm lý giao thông mô tả một sai lệch thường được gọi là ảo giác tiết kiệm thời gian. Khi được hỏi tăng tốc thêm một mức sẽ tiết kiệm được bao nhiêu phút trên một quãng đường, nhiều người ước tính sai theo một kiểu khá nhất quán: họ đánh giá quá cao số phút được lợi khi tăng tốc từ một tốc độ vốn đã cao, và đánh giá thấp số phút được lợi khi tăng từ một tốc độ rất thấp.
Lý do nằm ở chỗ thời gian đi đường không tỉ lệ thuận với tốc độ theo kiểu cộng trừ, mà tỉ lệ nghịch. Tăng mười cây số mỗi giờ khi đang đi chậm giúp được nhiều, nhưng tăng mười cây số mỗi giờ khi đã đi nhanh thì giúp rất ít. Trực giác của con người lại thích nghĩ theo đường thẳng: tăng bao nhiêu tốc độ thì được bấy nhiêu thời gian, nên mắc sai lệch.
Hệ quả là ở dải tốc độ mà người vội hay đẩy lên, cái lợi thực tế thường chỉ vài phút trên cả quãng đường, trong khi rủi ro tăng lên rõ rệt vì quãng đường phanh dài thêm và thời gian để xử lý tình huống ngắn lại. Bảng phép tính bên dưới cho thấy điều này bằng con số cụ thể.
Phép tính ví dụ: tăng tốc được bao nhiêu phút
Bảng dưới là phép tính ví dụ giả định cho quãng đường 10 cây số, giả sử chạy đều suốt quãng, không đèn đỏ, không kẹt xe. Thực tế trên đường phố, số phút được lợi còn nhỏ hơn nhiều.
| Tốc độ đều | Thời gian đi hết 10 km | Lợi so với mức ngay trên |
|---|---|---|
| 20 km/h | 30 phút | Mốc so sánh |
| 30 km/h | 20 phút | Nhanh hơn 10 phút |
| 40 km/h | 15 phút | Nhanh hơn 5 phút |
| 50 km/h | 12 phút | Nhanh hơn 3 phút |
| 60 km/h | 10 phút | Nhanh hơn 2 phút |
Mỗi lần tăng thêm 10 km/h, số phút được lợi nhỏ dần: từ 10 phút còn 5, rồi 3, rồi 2. Ở những mức tốc độ người vội hay đẩy lên, cái lợi chỉ còn một hai phút, trong khi nhiều tài liệu về an toàn giao thông nhấn mạnh rằng quãng đường phanh và mức độ nghiêm trọng khi va chạm tăng mạnh theo tốc độ.
Bạn có thể tự làm phép tính tương tự cho quãng đường quen của mình: lấy quãng đường chia cho tốc độ, đổi ra phút, rồi so hai mức tốc độ. Phần lớn người làm thử đều bất ngờ vì con số nhỏ hơn hẳn cảm giác.
Trong thành phố, đèn đỏ và dòng xe quyết định nhiều hơn tay ga
Phép tính ở bảng trên còn rộng rãi cho người vội, vì nó giả định đường thông suốt. Trên đường phố thật, tốc độ trung bình của cả hành trình phụ thuộc chủ yếu vào đèn tín hiệu, mật độ xe, những đoạn kẹt và những lần dừng đỗ, chứ không phải tốc độ lúc chạy nhanh nhất. Người phóng nhanh giữa hai ngã tư thường chỉ đến sớm hơn vài giây để đứng chờ đèn đỏ tiếp theo cùng những người đi chậm hơn.
Thêm vào đó, mỗi lần phanh gấp, lạng lách hay tăng giảm tốc liên tục đều tốn thêm thời gian lấy lại nhịp, chưa kể nguy cơ phải dừng hẳn vì một va quệt nhỏ. Một va quệt dù không ai bị thương cũng có thể làm mất nhiều thời gian hơn hẳn số phút người vội định giành lại.
Nhiều người đi xe máy ở các thành phố lớn có thể tự kiểm chứng điều này: một xe vừa lạng lách vượt qua mình, vài trăm mét sau lại thấy nó dừng ngay trước mặt ở đèn đỏ. Trên cả quãng đường, khoảng cách về thời gian giữa người đi bình thường và người vội vàng thường rất nhỏ, còn khoảng cách về rủi ro thì không nhỏ chút nào.
Điều thực sự làm thay đổi thời gian đi trong thành phố là chọn giờ đi, chọn tuyến ít kẹt, và xuất phát sớm hơn. Mười phút xuất phát sớm có giá trị hơn rất nhiều so với bất cứ cách chạy nhanh nào trên đường. Đây là điểm mà áp lực giờ hay làm ta quên: thời gian đã mất ở nhà thì không lấy lại được trên đường.
Vội vàng làm việc lái xe kém đi ở những chỗ nào
Khoảng cách với xe trước ngắn lại. Người vội thường bám sát xe phía trước để chờ cơ hội vượt, nên còn ít thời gian hơn để phản ứng khi xe trước phanh. Thời gian phản ứng của con người có giới hạn, không thể rút ngắn bằng ý chí.
Mắt nhìn đồng hồ và điện thoại nhiều hơn. Mỗi lần liếc xuống để xem giờ hay đọc tin là một khoảng mắt rời khỏi đường. Ở tốc độ cao, chỉ một hai giây đó xe đã đi được một quãng đáng kể.
Đánh giá khe hở lạc quan hơn. Khi muốn nhập làn hay rẽ nhanh, người vội hay tin rằng xe phía bên kia còn xa, trong khi thực tế không phải vậy, nhất là khi xe kia cũng đang chạy nhanh.
Dễ bực bội với người khác. Áp lực giờ khiến ta dễ cáu với xe chạy chậm phía trước, bấm còi nhiều hơn, và những phản ứng cảm xúc này lại lấy thêm một phần chú ý khỏi việc quan sát.
Ra quyết định theo đường tắt. Như ở mọi tình huống bị hạn giờ, đầu óc người vội bám vào vài dấu hiệu nổi bật nhất và bỏ qua phần còn lại, như một người đi bộ sắp bước ra hay một chiếc xe đang lùi từ trong hẻm.
Giữ an toàn khi biết mình sắp trễ
Khi đã biết chắc mình sẽ muộn, mục tiêu đổi từ tới kịp sang tới nơi an toàn với mức muộn ít nhất có thể. Một trình tự gợi ý:
- Trước khi lên xe, báo cho người đang chờ rằng mình sẽ đến muộn và đến khoảng mấy giờ. Làm việc này khi còn đứng yên, không nhắn tin khi đang lái.
- Chấp nhận con số muộn đó trong đầu. Khi đã báo rồi, áp lực phải bù thời gian trên đường giảm đi rất nhiều.
- Chọn tuyến đường quen, ít phải suy nghĩ, thay vì thử một đường tắt lạ trong lúc đang vội.
- Giữ tốc độ bình thường và khoảng cách bình thường với xe trước. Nhắc mình rằng phóng nhanh chỉ được vài phút theo phép tính.
- Để điện thoại ở chế độ không làm phiền hoặc cất đi. Nếu cần liên lạc thêm, tấp vào chỗ an toàn rồi mới dùng.
- Không đi xe khi đã uống rượu bia, dù trễ tới đâu. Gọi xe hoặc nhờ người khác chở.
Nhiều người làm theo trình tự này nhận ra rằng phần khó nhất là bước thứ hai: chấp nhận mình sẽ muộn. Khi đã chấp nhận, đầu óc thôi tính toán từng giây, sự chú ý quay về mặt đường, và chuyến đi thường cũng không chậm hơn bao nhiêu so với lúc cố phóng.
Nếu chẳng may chứng kiến hay gặp va chạm có người bị thương, hãy gọi 115 và báo cho lực lượng chức năng, đừng cố tự di chuyển người bị thương nếu không được huấn luyện.
Người chờ và người ngồi sau cũng góp phần
Áp lực giờ trên đường không chỉ đến từ người lái. Những người xung quanh có thể làm nó nặng thêm hoặc nhẹ đi.
- Người đang chờ: một tin nhắn kiểu cứ đi từ từ, không sao đâu giúp người lái bớt áp lực hơn mọi lời hỏi sao lâu thế.
- Đừng gọi điện liên tục cho người đang lái xe. Mỗi cuộc gọi là một lần kéo sự chú ý của họ khỏi mặt đường.
- Người ngồi sau xe hoặc ngồi ghế phụ: tránh giục, tránh chỉ đường dồn dập. Nếu thấy người lái đang liều, nhắc nhẹ rằng muộn vài phút cũng được.
- Cha mẹ đưa con đi học: chấp nhận đến muộn đôi lần tốt hơn phóng nhanh với trẻ ngồi sau, và trẻ cũng học được cách cha mẹ ứng xử với thời gian.
- Người giao việc hay hẹn giờ: đặt giờ hẹn có khoảng đệm, tránh tạo thói quen trừng phạt nặng vài phút đến muộn khiến người khác phải liều trên đường.
Đi đường là việc tập thể. Khi những người xung quanh bớt giục, người lái có thêm chỗ trong đầu cho việc quan trọng nhất là nhìn đường.
Câu hỏi thường gặp
Chạy nhanh hơn có giúp đến kịp giờ không?
Thường ít hơn bạn nghĩ. Ở tốc độ đã cao, tăng thêm chỉ được vài phút trên cả quãng đường, còn trong thành phố đèn đỏ và kẹt xe làm số phút đó còn ít hơn nữa, trong khi rủi ro tăng rõ.
Ảo giác tiết kiệm thời gian là gì?
Đó là xu hướng ước tính sai số phút được lợi khi tăng tốc: đánh giá quá cao cái lợi khi tăng từ tốc độ đã cao, và đánh giá thấp cái lợi khi tăng từ tốc độ rất thấp. Nguyên nhân là thời gian đi tỉ lệ nghịch với tốc độ, còn trực giác lại nghĩ theo đường thẳng.
Vì sao khi đang trễ mình không thấy là đang liều?
Vì đầu óc tập trung vào mục tiêu tới kịp và đẩy thông tin về nguy hiểm xuống hàng sau. Cảm giác bên trong là đang xử lý khéo, chỉ khi bình tĩnh nhìn lại mới thấy những khe hở mình lách qua là quá hẹp.
Có nên nhắn tin báo trễ trong lúc đang chạy xe không?
Không nên. Hãy báo trước khi lên xe, hoặc tấp vào chỗ an toàn rồi mới nhắn. Mỗi lần mắt rời mặt đường để nhìn điện thoại là một khoảng nguy hiểm, nhất là khi đang vội.
Làm sao để bớt bị trễ giờ khi đi trong thành phố?
Thay đổi ở đầu hành trình hiệu quả hơn ở trên đường: xuất phát sớm hơn, chọn giờ và tuyến ít kẹt, chuẩn bị đồ từ trước. Mười phút xuất phát sớm có giá trị hơn mọi cách chạy nhanh.
Người ngồi sau nên làm gì khi người lái đang phóng nhanh vì trễ?
Nhắc nhẹ rằng đến muộn vài phút vẫn ổn, tránh giục hay chỉ đường dồn dập. Nếu người lái vẫn liều, có thể đề nghị dừng lại một chút. An toàn của cả hai quan trọng hơn giờ hẹn.