Khi nín thở, thứ buộc bạn phải thở lại không phải là cơ thể hết oxy, mà là khí CO2 tích lại trong máu. Đây là một chi tiết nghe có vẻ chỉ dành cho sách sinh lý học, nhưng nó giải thích vì sao nhiều người bơi giỏi vẫn ngất dưới nước mà không hề cảm thấy cần ngoi lên.
Mục từ này giải thích cơ chế điều khiển hơi thở, điều gì xảy ra trong cơ thể khi nín thở, vì sao nín thở có giới hạn mà người bình thường không nên tìm tới, và vì sao những thói quen như thở thật nhanh trước khi lặn hay thi nín thở dưới nước lại nguy hiểm. Phần sơ cứu đuối nước chỉ là nguyên tắc chung, không thay cho khoá học cứu đuối.
Thứ thật sự ra lệnh cho bạn thở
Hơi thở được điều khiển tự động bởi một trung tâm ở thân não. Trung tâm này nhận tín hiệu từ các thụ thể cảm nhận hoá chất trong máu và dịch quanh não. Tín hiệu mạnh nhất là lượng khí CO2: khi CO2 tăng, máu hơi chua đi, các thụ thể báo động và trung tâm hô hấp tăng nhịp thở. Thiếu oxy cũng là một tín hiệu, nhưng ở người khoẻ trong điều kiện bình thường, nó chỉ trở nên mạnh khi oxy đã xuống khá thấp.
Nói cách khác, cơ thể giống như một chiếc xe có đồng hồ báo khói thải nhạy hơn đồng hồ báo xăng. Cảm giác bức bối, ngực căng, muốn há miệng hít vào khi nín thở là do khói thải, tức CO2, chứ không phải xăng, tức oxy, đã cạn.
Trong điều kiện bình thường, hai đồng hồ này đi song song: CO2 tăng thì oxy giảm, nên khi bạn thấy bức bối thì vẫn còn một khoảng an toàn trước khi oxy xuống quá thấp. Chính khoảng an toàn đó có thể bị xoá mất, và đó là trọng tâm của mục từ này.
Điều gì xảy ra trong lúc nín thở
Các giai đoạn dưới đây là mô tả chung; thời gian từng giai đoạn khác nhau rất nhiều giữa từng người, theo dung tích phổi, mức vận động, nhiệt độ và tâm lý. Không có mốc nào nên dùng để tự thử.
| Giai đoạn | Bên trong cơ thể | Người nín thở cảm thấy |
|---|---|---|
| Đầu tiên | Oxy trong phổi và máu vẫn dồi dào, CO2 bắt đầu tăng | Thoải mái, không có gì đặc biệt |
| Giữa chừng | CO2 tăng rõ, tim có thể chậm lại, mạch máu ngoại vi co | Bức bối, muốn thở, căng ngực |
| Điểm vỡ | Cơ hoành bắt đầu co giật từng cơn ngoài ý muốn | Thôi thúc thở rất mạnh, phần lớn người dừng ở đây |
| Vượt qua điểm vỡ | Oxy tiếp tục giảm, não bắt đầu thiếu oxy | Chóng mặt, nhìn mờ, có khi không cảm thấy gì rồi mất ý thức đột ngột |
Ở người bình thường không tập luyện, thời gian nín thở thoải mái thường chỉ vào khoảng nửa phút tới một, hai phút, tuỳ người. Những con số dài hơn nhiều mà bạn có thể nghe nói đến đều đến từ người tập chuyên biệt, có giám sát, trong điều kiện đặc biệt, và không phải thước đo cho người khác.
Thở nhanh trước khi nín thở: cái bẫy làm ngất không báo trước
Thở nhanh làm giảm CO2, không làm tăng oxy đáng kể. Khi bạn thở thật nhanh và sâu trong một lúc trước khi nín, lượng CO2 trong máu giảm xuống. Nhưng máu ở người khoẻ vốn đã gần bão hoà oxy, nên thở nhanh hầu như không thêm được bao nhiêu oxy.
Đồng hồ báo động bị chỉnh lùi. Vì CO2 bắt đầu từ mức thấp, phải lâu hơn nó mới tăng đủ để gây cảm giác bức bối. Người nín thở thấy mình "nín được lâu hơn", nhưng thật ra là tín hiệu báo động đến muộn hơn, còn oxy thì vẫn cạn theo tốc độ cũ.
Oxy cạn trước khi kịp thấy muốn thở. Đến một lúc, oxy trong máu xuống thấp tới mức não ngừng hoạt động bình thường trước khi CO2 kịp kéo chuông. Người đó ngất đi mà không có cảm giác cảnh báo nào rõ rệt.
Dưới nước, ngất đồng nghĩa với đuối. Trên cạn, ngất do thiếu oxy thường tự hồi phục khi cơ thể thở lại. Dưới nước, khi mất ý thức, phản xạ thở trở lại sẽ hút nước vào. Hiện tượng này đã được ghi nhận ở cả bể bơi nông, với những người bơi giỏi, khoẻ mạnh, đang thi nín thở hoặc tập lặn một mình.
Gắng sức làm cạn oxy nhanh hơn. Bơi dưới nước, đạp chân mạnh, hay căng thẳng tâm lý đều làm cơ thể dùng oxy nhanh hơn, rút ngắn khoảng an toàn một cách khó lường.
Phản xạ lặn: cơ thể tự tiết kiệm oxy, nhưng có giới hạn
Khi mặt chạm nước, nhất là nước lạnh, cơ thể người kích hoạt một phản xạ cổ xưa gọi là phản xạ lặn. Nhịp tim chậm lại, mạch máu ở tay chân co lại để dồn máu giàu oxy về tim và não. Phản xạ này giúp tiết kiệm oxy trong những lần chìm ngắn, và mạnh hơn ở một số người, ở trẻ nhỏ.
Tuy vậy, phản xạ lặn ở người yếu hơn nhiều so với ở các loài thú biển, và nó không thay đổi được điều căn bản: não người chỉ chịu được thiếu oxy trong vài phút trước khi tổn thương bắt đầu, và tổn thương não do thiếu oxy có thể để lại di chứng lâu dài. Những câu chuyện về người được cứu sau khi chìm lâu trong nước rất lạnh là ngoại lệ trong điều kiện đặc biệt, không phải lý do để chủ quan.
Phản xạ lặn cũng có mặt trái: nhịp tim chậm đột ngột kết hợp với gắng sức và lạnh có thể gây rối loạn nhịp ở người có bệnh tim tiềm ẩn. Đây là một trong những lý do người có bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi tập lặn hoặc bơi ở nước lạnh.
Nín thở trong đời thường: rặn, nâng vật nặng, nín khi căng thẳng
Không chỉ dưới nước, người ta nín thở nhiều lần mỗi ngày mà không để ý: khi nâng bao gạo, đẩy xe, rặn khi đi vệ sinh, hay khi tập tạ. Kiểu nín thở này thường kèm việc gồng bụng, đẩy hơi xuống dưới với thanh môn đóng lại. Áp lực trong lồng ngực tăng lên, máu về tim giảm trong chốc lát, rồi khi thở ra, huyết áp và nhịp tim dao động mạnh.
Ở người khoẻ, những dao động này thường qua nhanh, đôi khi gây choáng thoáng qua, nhất là khi đứng dậy sau khi rặn lâu. Ở người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, người vừa mổ mắt hoặc mổ bụng, nín thở gồng sức lại có thể là gánh nặng đáng kể. Một số trường hợp ngất trong nhà vệ sinh ở người lớn tuổi có liên quan tới cơ chế này.
Ngoài ra, nhiều người vô thức nín thở hoặc thở rất nông khi căng thẳng, khi tập trung cao độ trước màn hình. Không nguy hiểm như nín thở dưới nước, nhưng thở nông kéo dài có thể làm thấy bồn chồn, mỏi vai cổ. Thói quen thở ra khi dùng sức, như thở ra lúc nâng vật nặng, và để ý hơi thở khi làm việc căng thẳng là những điều chỉnh nhỏ mà hữu ích. Người có bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ về các động tác gồng sức phù hợp.
Sơ cứu nguyên tắc khi có người ngất hoặc đuối nước
Các bước dưới đây theo nét chung của hướng dẫn cứu đuối phổ biến, không thay cho một khoá học sơ cứu và cứu đuối có người hướng dẫn. An toàn của người cứu luôn là ưu tiên: người không được huấn luyện cứu đuối không nên nhảy xuống nước sâu để cứu.
- Hô to gọi người hỗ trợ, gọi 115; ở bể bơi thì báo ngay cho nhân viên cứu hộ.
- Cứu từ trên bờ khi có thể: đưa sào, gậy, khăn, ném phao, can nhựa, vật nổi cho người dưới nước bám.
- Khi đã đưa được người lên bờ, kiểm tra xem người đó có tỉnh, có thở bình thường không.
- Nếu người bệnh thở được nhưng không tỉnh, đặt nằm nghiêng an toàn, giữ ấm, theo dõi liên tục.
- Nếu không thở hoặc chỉ thở ngáp, người đã được huấn luyện tiến hành hồi sinh tim phổi; với nạn nhân đuối nước, các hướng dẫn thường nhấn mạnh việc thổi ngạt sớm. Tiếp tục cho tới khi nhân viên y tế đến hoặc người bệnh thở lại.
- Không dốc ngược, không xốc bụng để "ép nước ra" vì làm mất thời gian và có thể gây nôn, hít sặc.
- Người đã từng chìm dưới nước, kể cả khi đã tỉnh và trông ổn, vẫn nên được đưa đi kiểm tra y tế, vì một số biến chứng ở phổi có thể xuất hiện sau đó.
Vì sao không ai nên tự thử xem mình nín thở được bao lâu
Nín thở vài giây khi rửa mặt hay khi lặn ngắn trong bể nông có người trông là chuyện bình thường. Điều nguy hiểm là biến nín thở thành cuộc thi: ai nín lâu hơn, ai lặn xa hơn dưới đáy bể, ai chịu được lâu hơn sau khi đã thở nhanh. Chính những cuộc thi này đẩy người tham gia vượt qua điểm vỡ, vào vùng mà ngất có thể đến không báo trước.
Cũng cần nói rõ về những kiểu thử thách làm ngất bằng cách nín thở, ép ngực hay chặn đường thở đôi khi lan truyền trong giới trẻ. Chúng gây thiếu oxy não trực tiếp và đã dẫn tới tử vong và di chứng não ở nhiều nơi trên thế giới. Cha mẹ, thầy cô nên nói chuyện thẳng với trẻ về điều này, và để ý những dấu hiệu bất thường như vết hằn ở cổ, mắt đỏ, đau đầu thường xuyên không rõ lý do.
Những người lặn tự do chuyên nghiệp có luật sắt: không bao giờ lặn một mình, luôn có người bạn lặn theo dõi từ trên mặt nước, không thở nhanh trước khi lặn. Với người bình thường, luật còn đơn giản hơn: không thi nín thở dưới nước, không lặn một mình, không thở nhanh trước khi lặn, và dạy trẻ biết bơi cùng với biết an toàn khi bơi.
Câu hỏi thường gặp
Người bình thường nín thở được bao lâu?
Ở người không tập luyện, thời gian nín thở thoải mái thường vào khoảng nửa phút tới một, hai phút, tuỳ dung tích phổi, mức vận động và tâm lý. Những con số dài hơn nhiều đến từ người tập chuyên biệt có giám sát, không phải thước đo hay mục tiêu cho người bình thường.
Vì sao nín thở lâu lại thấy bức bối, muốn thở?
Cảm giác đó chủ yếu do khí CO2 tích lại trong máu kích thích trung tâm hô hấp, chứ không phải do hết oxy. Khi CO2 tăng đủ, cơ hoành co giật từng cơn ngoài ý muốn, buộc phần lớn người phải thở lại.
Thở nhanh trước khi lặn có giúp nín thở lâu hơn không?
Nó làm bạn cảm thấy nín được lâu hơn vì CO2 bị hạ thấp, tín hiệu muốn thở đến muộn. Nhưng oxy không tăng đáng kể và vẫn cạn theo tốc độ cũ, nên người lặn có thể ngất trước khi thấy cần ngoi lên. Dưới nước, đây là nguyên nhân đuối nước nguy hiểm.
Não chịu được thiếu oxy trong bao lâu?
Não là cơ quan nhạy cảm nhất với thiếu oxy. Tổn thương có thể bắt đầu chỉ sau vài phút không được cấp oxy, mức độ tuỳ hoàn cảnh. Vì vậy khi có người ngừng thở, gọi 115 và hồi sinh tim phổi sớm bởi người được huấn luyện là yếu tố quyết định.
Người vừa bị đuối nước đã tỉnh lại có cần đi viện không?
Nên đi. Người đã từng chìm dưới nước, dù đã tỉnh và trông ổn, vẫn có thể gặp biến chứng ở phổi xuất hiện sau đó vài giờ như ho, khó thở, mệt. Kiểm tra y tế giúp phát hiện sớm những biến chứng này.
Làm sao để trẻ bơi lội an toàn trước chuyện nín thở?
Dạy trẻ biết bơi cùng với các luật an toàn: không thi nín thở hay lặn xa dưới đáy bể, không thở nhanh trước khi lặn, không bơi một mình, luôn bơi ở nơi có người lớn hoặc cứu hộ trông. Người lớn trông trẻ thì nhìn trẻ liên tục, không xem điện thoại.