Hiệu ứng phút chót là xu hướng rất phổ biến: nỗ lực, hành động và cả sự chú ý của con người dồn về sát thời hạn, còn khoảng thời gian dài trước đó thường trôi qua nhẹ nhàng. Người Việt gọi vui là nước đến chân mới nhảy. Nó không chỉ có ở người lười; người chăm chỉ, người cầu toàn và cả các tập thể lớn đều có nhịp này, chỉ khác mức độ.
Mục từ này đi theo góc khoa học con người: vì sao việc ở xa trông nhẹ và việc ở gần trông nặng, vì sao ta cứ đánh giá thấp thời gian cần thiết, vì sao việc nở ra cho vừa khoảng giờ được giao, phút chót giúp ích ở đâu và gây hại ở đâu. Phần kỹ năng quản lý hạn chót trong công việc có ở những trang chuyên về chuyện chốn công sở; ở đây chỉ bàn cơ chế.
Phút chót là nhịp chung của con người, không chỉ của người lười
Nhìn vào bất cứ việc gì có hạn chung cho nhiều người, nhịp phút chót hiện ra rất rõ. Hàng người chờ làm thủ tục dài nhất vào những ngày cuối, hồ sơ đăng ký dồn vào vài giờ trước khi cổng đóng, bài nộp đến nhiều nhất trong đêm cuối. Người tổ chức sự kiện lâu năm thường đã quen chuẩn bị nhân lực cho đợt dồn cuối, vì kinh nghiệm cho thấy nó gần như luôn xảy ra.
Những cuộc thương lượng cũng có nhịp tương tự. Nhiều nhà nghiên cứu về đàm phán ghi nhận rằng phần lớn nhượng bộ và thoả thuận thường xuất hiện gần lúc hết hạn, dù hai bên đã có rất nhiều thời gian trước đó. Khi còn thời gian, không bên nào muốn nhường trước; khi hạn đến, cái giá của việc không thoả thuận trở nên rõ ràng và cả hai bắt đầu di chuyển.
Vì xuất hiện ở khắp nơi, ở nhiều kiểu người và nhiều kiểu tổ chức, hiệu ứng phút chót nên được hiểu như một đặc điểm của cách con người cảm nhận thời gian và giá trị, chứ không phải một thói xấu riêng của ai. Nhìn như vậy giúp ta bớt tự trách và tìm cách làm việc cùng với nó thay vì chống lại nó bằng ý chí suông.
Việc ở xa trông nhẹ: giá trị bị giảm theo khoảng cách thời gian
Một cơ chế được nghiên cứu nhiều là việc con người giảm giá trị của những thứ ở xa trong tương lai. Một phần thưởng hôm nay hấp dẫn hơn phần thưởng lớn hơn một chút nhưng phải chờ vài tháng. Tương tự, cái giá của việc chưa làm, như bị phạt, bị trễ, bị trách, khi còn ở xa cũng mờ nhạt hơn nhiều so với niềm vui ngay trước mắt như nghỉ ngơi, xem một đoạn phim, đi chơi.
Điều thú vị là mức giảm này không đều. Nhiều thí nghiệm cho thấy sự khác biệt giữa hôm nay và ngày mai được cảm nhận mạnh hơn nhiều so với sự khác biệt giữa ngày thứ ba mươi và ngày thứ ba mươi mốt. Vì vậy khi hạn còn xa, mọi ngày trông giống nhau, lùi một ngày chẳng thấy mất gì. Đến khi hạn chỉ còn vài ngày, mỗi ngày bỗng trở nên quý giá, và áp lực tăng vọt.
Cơ chế này cũng giải thích vì sao lời tự hứa bắt đầu từ thứ Hai thường dễ nói và khó giữ. Lúc hứa, thứ Hai ở xa, cái giá của việc bắt đầu nhẹ tênh. Khi thứ Hai thành hôm nay, cái giá hiện ra đầy đủ, còn phần thưởng của việc làm sớm vẫn ở xa. Đây không hẳn là thiếu ý chí, mà là cách não cân đong những thứ cách nhau về thời gian.
Ba lý do khác khiến việc dồn về cuối
Luôn đánh giá thấp thời gian cần. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là ngụy biện lập kế hoạch: khi ước tính một việc sẽ mất bao lâu, ta hình dung kịch bản suôn sẻ và quên những trục trặc đã từng gặp, dù chính ta từng trễ hạn ở những việc tương tự. Kết quả là kế hoạch luôn lạc quan, và phần dư bị đẩy về những ngày cuối.
Việc nở ra cho vừa thời gian được giao. Một nhận xét nổi tiếng từ giữa thế kỷ 20, thường được gọi là định luật Parkinson, cho rằng công việc tự giãn ra để lấp đầy thời gian dành cho nó. Đây là quan sát mang tính châm biếm hơn là định luật khoa học, nhưng nhiều người thấy đúng: giao hai tuần thì việc mất hai tuần, giao ba ngày thì cũng xong trong ba ngày.
Bắt đầu muộn dù đã có đệm. Trong quản lý dự án có khái niệm hội chứng sinh viên: khi được cho thêm thời gian dự phòng, người ta thường không dùng nó để làm sớm mà để bắt đầu muộn hơn. Đệm thời gian vì thế biến mất trước khi việc thực sự bắt đầu.
Hạn tạo ra tín hiệu rõ ràng. Khi hạn còn xa, không có gì nhắc ta phải làm ngay; khi hạn đến gần, tín hiệu rõ ràng xuất hiện. Não người phản ứng mạnh với tín hiệu rõ và yếu với lời nhắc mơ hồ, nên hành động chỉ bùng lên khi tín hiệu đủ to.
Phút chót giúp ở đâu, hại ở đâu
Phút chót không hoàn toàn xấu. Một số người thật sự tập trung tốt hơn khi hạn đã gần. Câu hỏi là loại việc nào chịu được nhịp dồn cuối và loại nào không.
| Kiểu việc | Phút chót thường giúp hoặc không sao | Phút chót thường gây hại |
|---|---|---|
| Việc ngắn, đã quen | Dọn dẹp trước khi khách tới, soạn một tin nhắn quen | Hiếm khi gây hại đáng kể |
| Việc cần cảm hứng ngắn | Viết một đoạn ngắn, nghĩ khẩu hiệu cho một buổi liên hoan | Khi cảm hứng không đến đúng hẹn |
| Việc dài nhiều bước | Hầu như không | Thiếu thời gian sửa, lỗi chồng lỗi, chất lượng giảm rõ |
| Việc phụ thuộc người khác | Hầu như không | Người khác cũng dồn cuối, không ai phản hồi kịp |
| Việc cần trang thiết bị, hệ thống | Hầu như không | Máy hỏng, mạng nghẽn, hệ thống quá tải đúng lúc hạn chót |
| Việc cần nghỉ ngơi để làm tốt | Hầu như không | Thức khuya ảnh hưởng sức khoẻ và độ chính xác |
Nhìn chung, việc càng dài, càng nhiều bước, càng phụ thuộc người và máy móc thì phút chót càng rủi ro. Việc ngắn và quen thì phút chót đôi khi lại là cách làm gọn nhất.
Khi cả đám đông cùng phút chót
Hiệu ứng phút chót của từng người cộng lại thành hiện tượng của cả tập thể, và lúc đó nó gây ra những vấn đề mà riêng một người không tạo ra. Hệ thống đăng ký trực tuyến chạy tốt suốt cả tháng có thể chậm hẳn trong vài giờ cuối vì quá nhiều người truy cập cùng lúc. Bưu cục, quầy thủ tục, cửa hàng đông nghịt vào ngày cuối cùng. Ai cũng tưởng mình chỉ trễ một chút, nhưng khi mọi người cùng trễ một chút, khoảng thời gian còn lại bị chia cho rất nhiều người.
Đây là lý do người làm nghề tổ chức thường đặt hạn sớm hơn hạn thật, hoặc chia hạn thành nhiều mốc nhỏ, hoặc khuyến khích nộp sớm bằng một lợi ích nhỏ. Từ góc độ khoa học hành vi, những cách này không cố thay đổi bản chất con người mà sắp đặt hoàn cảnh để nhịp tự nhiên gây ít hại hơn.
Với từng người, hiểu điều này giúp tránh một bẫy quen: thời gian còn lại cho việc của bạn ở phút chót không chỉ phụ thuộc vào bạn, mà vào cả những người cùng dồn vào lúc đó. Hôm cuối của một hạn chung hầu như luôn chật chội hơn những ngày khác.
Vì sao có người thấy mình làm tốt nhất lúc sát giờ
Nhiều người tin chắc rằng họ làm việc hay nhất khi bị dồn vào phút chót. Niềm tin này có phần đúng: khi hạn đến gần, mức hưng phấn tăng, những thứ gây xao nhãng tự rơi rụng, và có người bước vào trạng thái tập trung cao, quên cả giờ giấc. Với một số việc ngắn, cần năng lượng dồn dập, trạng thái này cho kết quả tốt thật.
Nhưng cũng có một hiệu ứng trí nhớ làm niềm tin ấy mạnh hơn thực tế. Ta dễ nhớ những lần phút chót thành công, kể lại thành chuyện vui, còn những lần làm vội rồi chất lượng kém hoặc bị trễ thường bị quên đi hay tự giải thích bằng lý do khác. Hơn nữa, ta không bao giờ thấy được kết quả nếu chính việc đó được làm sớm hơn để so sánh, nên niềm tin không có cơ hội bị kiểm chứng.
Cách công bằng để biết là ghi lại vài lần, như gợi ý ở phần dưới, rồi so kết quả thật sự giữa những việc làm sớm và những việc làm sát giờ. Một số người sẽ thấy niềm tin của mình đúng với loại việc ngắn và sai với loại việc dài. Điều đó không có gì đáng xấu hổ, chỉ là thông tin để chọn nhịp làm hợp hơn.
Quan sát nhịp phút chót của chính mình
Không cần biến mình thành người làm sớm mọi việc. Mục tiêu chỉ là biết rõ nhịp của mình để tránh những chỗ phút chót gây hại. Một tháng quan sát nhẹ nhàng là đủ thấy.
- Chọn ba đến năm việc có hạn trong tháng, cả việc nhà lẫn việc riêng, ví dụ đóng tiền điện, gửi một món quà, hoàn thành một bài viết.
- Ghi ngày bạn biết về hạn, ngày bạn thực sự bắt đầu và ngày xong.
- Ghi thêm bạn đã ước tính việc đó mất bao lâu và thực tế mất bao lâu.
- Cuối tháng, xem khoảng cách giữa ước tính và thực tế. Nếu lần nào thực tế cũng dài hơn, bạn đang gặp ngụy biện lập kế hoạch như phần lớn mọi người.
- Xem việc nào làm phút chót mà vẫn ổn, việc nào làm phút chót thì hỏng. Đó chính là bản đồ riêng của bạn.
- Với loại việc hay hỏng, thử một thay đổi nhỏ: tự đặt một mốc giả sớm hơn vài ngày, hoặc làm ngay bước đầu tiên trong năm phút khi vừa biết hạn.
Nhiều người thấy rằng chỉ riêng việc làm ngay bước đầu tiên, dù rất nhỏ, đã đủ đổi nhịp, vì việc đã bắt đầu thì có tín hiệu nhắc rõ hơn việc chưa bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc phút chót có phải là lười không?
Không hẳn. Hiệu ứng phút chót có ở rất nhiều kiểu người, kể cả người chăm chỉ và người cầu toàn. Nó gắn với cách não cân đong giá trị theo thời gian và thói quen đánh giá thấp thời gian cần, chứ không chỉ là chuyện lười.
Ngụy biện lập kế hoạch là gì?
Đó là xu hướng ước tính thời gian làm một việc ngắn hơn thực tế, vì ta hình dung kịch bản suôn sẻ và quên những trục trặc từng gặp. Hiện tượng này xảy ra ngay cả với người đã nhiều lần trễ hạn ở những việc tương tự.
Định luật Parkinson có phải định luật khoa học không?
Không. Đó là một nhận xét mang tính châm biếm về công việc văn phòng, cho rằng việc tự giãn ra cho vừa thời gian được giao. Nó không phải định luật đo đạc được, nhưng nhiều người thấy nó khớp với trải nghiệm của mình.
Có người làm phút chót mà vẫn tốt, vậy có cần thay đổi không?
Với việc ngắn và quen thì phút chót có khi không sao. Với việc dài, nhiều bước, phụ thuộc người khác hoặc hệ thống, phút chót dễ hỏng vì không còn thời gian sửa khi có trục trặc. Nên xem kỹ loại việc trước khi quyết định giữ nhịp cũ.
Vì sao hôm cuối của hạn đăng ký luôn đông nghịt?
Vì hiệu ứng phút chót của rất nhiều người cộng lại. Ai cũng nghĩ mình chỉ trễ một chút, nhưng khi mọi người cùng làm vậy, hệ thống và quầy thủ tục phải phục vụ một lượng lớn trong thời gian ngắn, nên chậm và dễ trục trặc.
Làm phút chót thường xuyên có hại cho sức khoẻ không?
Nếu phút chót kèm thức khuya, bỏ bữa và căng thẳng kéo dài lặp đi lặp lại, sức khoẻ và tâm trạng có thể bị ảnh hưởng, tuỳ người. Khi thấy mất ngủ hay mệt mỏi kéo dài, nên đi khám hoặc trò chuyện với người có chuyên môn.