Trẻ nhỏ chậm lại khi bị giục không hẳn vì bướng hay lười, mà vì cảm nhận thời gian và khả năng tự điều khiển bản thân của trẻ còn đang phát triển, nên lời giục của người lớn thường chỉ thêm áp lực mà không thêm tốc độ. Câu nhanh lên con có lẽ là câu nhiều cha mẹ nói nhất mỗi sáng, và cũng là câu ít hiệu quả nhất.
Mục từ này giải thích trẻ hiểu thời gian ra sao theo từng giai đoạn, vì sao việc chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác khó với trẻ, cơ chế khiến lời giục làm trẻ chậm hơn, cách sắp buổi sáng để bớt phải giục, và khi nào nên hỏi ý kiến bác sĩ hay chuyên gia. Bài không chấm điểm hay so sánh trẻ với nhau; mỗi trẻ có nhịp riêng.
Trẻ nhỏ hiểu thời gian khác người lớn
Với người lớn, năm phút là một khoảng rõ ràng, có thể hình dung đủ làm được bao nhiêu việc. Với trẻ mẫu giáo, năm phút nữa có thể chỉ là một âm thanh, không gắn với khoảng thời gian cụ thể nào. Các nhà tâm lý học phát triển mô tả rằng khả năng hiểu và ước lượng thời gian hình thành dần qua những năm đầu đời và tiếp tục hoàn thiện trong những năm tiểu học, tuỳ từng trẻ.
Trẻ nhỏ thường sống trong hiện tại nhiều hơn. Khi đang xếp hình, trẻ không dễ giữ trong đầu ý nghĩ rằng còn mười phút nữa xe đưa đón tới và còn phải đánh răng, thay quần áo. Đồng hồ trên tường chưa nói gì với trẻ, và cảm giác muộn của người lớn cũng chưa thể truyền sang trẻ chỉ bằng lời.
Trẻ cũng khó ước lượng một việc mất bao lâu. Với trẻ, mặc áo và xỏ giày có thể chỉ là chuyện một chớp mắt, nên trẻ thấy chẳng có lý do gì phải dừng chơi sớm. Khi người lớn nói sắp muộn rồi, trẻ không có sẵn hình dung nào về chuỗi việc còn lại để thấy vì sao lại muộn.
Hiểu điều này giúp cha mẹ đổi cách nói. Thay vì nói về phút, có thể gắn thời gian với những thứ trẻ nhìn thấy được: khi kim dài chỉ vào số sáu, khi cát trong đồng hồ cát chảy hết, khi bài hát này kết thúc. Thời gian trở nên cụ thể thì trẻ mới có cơ hội tự điều chỉnh.
Chuyển việc là phần khó nhất với trẻ
Một nhóm khả năng thường được gọi là chức năng điều hành giúp con người dừng việc đang làm, nhớ việc cần làm tiếp và chuyển sự chú ý sang đó. Các nghiên cứu về phát triển não bộ cho thấy những vùng não liên quan tới các khả năng này trưởng thành chậm, kéo dài qua tuổi thiếu niên và cả những năm đầu tuổi trưởng thành.
Với trẻ nhỏ, buổi sáng là một chuỗi chuyển việc liên tục: từ ngủ sang dậy, từ chơi sang đánh răng, từ đánh răng sang thay đồ, từ thay đồ sang ăn sáng, rồi mang giày, đeo cặp. Mỗi lần chuyển là một lần phải dừng điều thích và bắt đầu điều chưa muốn. Người lớn làm việc này gần như tự động, còn với trẻ, mỗi bước là một lần dùng tới khả năng đang còn non.
Đây là lý do nhiều trẻ đánh răng rất nhanh khi đã đứng ở bồn rửa, nhưng mất rất lâu để rời chỗ chơi đi tới bồn rửa. Chỗ chậm không nằm trong từng việc, mà nằm ở khoảng giữa các việc. Biết được chỗ chậm thật, cha mẹ có thể đặt sự hỗ trợ đúng chỗ thay vì giục chung chung cả buổi.
Vì sao càng giục trẻ càng chậm
Lời giục là thêm một thứ phải xử lý. Bộ nhớ làm việc của trẻ nhỏ còn nhỏ hơn của người lớn. Một tràng câu như nhanh lên, mặc áo vào, cái tất đâu, sao chưa đánh răng làm chiếc bàn nhỏ của trẻ đầy ắp, trẻ không còn chỗ để nhớ mình đang làm gì.
Giọng gắt kéo sự chú ý về phía người lớn. Khi người lớn gắt, trẻ tập trung vào nét mặt và giọng nói của cha mẹ để đoán chuyện gì sắp xảy ra, thay vì tập trung vào chiếc giày đang mang dở.
Căng thẳng làm trẻ khựng lại. Giống người lớn, trẻ bị áp lực có thể đứng sững hoặc lúng túng. Với trẻ, khả năng tự trấn an còn yếu, nên một lần khựng có thể kéo dài hơn.
Trẻ muốn được tự quyết. Từ khoảng hai, ba tuổi, nhiều trẻ bắt đầu muốn tự làm và tự chọn. Bị giục liên tục có thể khiến trẻ phản ứng bằng cách cố tình chậm lại, như một cách giành lại chút quyền kiểm soát.
Cảm xúc lan truyền. Trẻ rất nhạy với trạng thái của người lớn. Cha mẹ đang lo trễ giờ làm thì sự căng thẳng ấy truyền sang trẻ, và một đứa trẻ căng thẳng hiếm khi là đứa trẻ nhanh nhẹn.
Trẻ ở mỗi giai đoạn thường cần gì vào buổi sáng
Bảng dưới là gợi ý chung theo giai đoạn, dựa trên những gì sách phát triển trẻ em phổ thông thường mô tả. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng; bảng không dùng để đánh giá hay so sánh trẻ.
| Giai đoạn | Điều thường thấy | Cách hỗ trợ nhẹ nhàng |
|---|---|---|
| Mẫu giáo nhỏ | Chưa hiểu phút giờ, dễ mải chơi, cần người lớn đi cùng từng bước | Làm cùng trẻ, dùng bài hát hoặc đồng hồ cát để thời gian thành thứ nhìn thấy |
| Mẫu giáo lớn | Bắt đầu nhớ thứ tự vài việc quen, vẫn khó chuyển việc | Dùng bảng tranh các bước buổi sáng, báo trước khi sắp chuyển việc |
| Đầu tiểu học | Tự làm được nhiều việc, bắt đầu đọc được đồng hồ | Để trẻ tự đánh dấu việc đã xong, nhắc bằng câu hỏi thay vì mệnh lệnh |
| Cuối tiểu học | Có thể tự lo phần lớn buổi sáng nếu nếp đã quen | Thoả thuận giờ dậy, để trẻ tự chuẩn bị đồ từ tối trước |
| Tuổi thiếu niên | Đồng hồ sinh học thường lệch muộn hơn, sáng sớm khó tỉnh | Ưu tiên ngủ đủ, tránh tranh cãi buổi sáng, bàn bạc vào lúc khác |
Điểm chung của cột cuối là giảm số lời giục bằng cách đưa thông tin ra ngoài đầu trẻ: lên tranh, lên đồng hồ cát, lên một nếp quen. Khi trẻ không phải nhớ, trẻ có thêm chỗ để làm.
Sắp buổi sáng để bớt phải giục
Cách hiệu quả nhất để bớt giục buổi sáng là chuyển bớt việc sang buổi tối và biến những việc còn lại thành nếp. Dưới đây là một trình tự gợi ý, có thể điều chỉnh theo nhà mình.
- Tối hôm trước, cùng trẻ chuẩn bị quần áo, cặp sách, giày dép và đặt ở một chỗ cố định gần cửa.
- Vẽ hoặc chụp ảnh từng bước buổi sáng, dán theo thứ tự ở nơi trẻ nhìn thấy. Trẻ chưa biết chữ vẫn theo được tranh.
- Báo trước mỗi lần sắp chuyển việc, ví dụ khi bài hát này hết thì mình đi đánh răng, thay vì gọi giật giọng khi đã đến giờ.
- Dùng đồng hồ cát hoặc vật gì cho thấy thời gian đang chảy, để trẻ tự nhìn thay vì nghe người lớn nhắc.
- Người lớn dậy sớm hơn trẻ một chút để tự chuẩn bị xong phần mình, tránh mang sự vội của mình vào phòng trẻ.
- Khi trẻ làm xong một bước, nhận xét ngắn về việc trẻ đã làm, không so với anh chị em hay bạn bè.
- Chừa sẵn mười lăm phút dư trong lịch buổi sáng cho những ngày trẻ khó dậy hay có sự cố nhỏ.
Nếp mới cần vài tuần mới vào. Những ngày đầu có thể chưa nhanh hơn, nhưng số lần phải lên giọng thường giảm trước, và đó là dấu hiệu đang đi đúng hướng.
Khi người lớn cũng đang chạy đua với đồng hồ
Nhiều buổi sáng căng thẳng không bắt đầu từ trẻ, mà từ lịch của người lớn quá sát: ra khỏi nhà là phải đi thẳng tới chỗ làm, không có khoảng đệm nào. Khi đó, mọi chậm trễ nhỏ của trẻ đều thành mối đe doạ trễ giờ, và lời giục bật ra gần như tự động. Nhận ra nguồn áp lực thật nằm ở đâu giúp cha mẹ bớt đổ hết lên trẻ.
Một vài thay đổi về phía người lớn thường có tác dụng lớn: dậy sớm hơn mười lăm phút, chuẩn bị bữa sáng từ tối, thống nhất giữa hai vợ chồng ai lo phần nào để trẻ không nghe hai luồng giục cùng lúc. Khi người lớn thấy mình còn dư thời gian, giọng nói tự nhiên dịu đi, và trẻ cũng ít bị kích động hơn.
Cũng nên chấp nhận rằng sẽ có những buổi sáng mọi thứ vẫn đổ vỡ, trẻ khóc, cả nhà ra khỏi cửa muộn. Điều đó bình thường với hầu hết các gia đình có con nhỏ. Một buổi sáng tệ không làm hỏng nếp đang xây, miễn là hôm sau cả nhà quay lại với nếp cũ.
Khi nào nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia
Phần lớn sự lề mề buổi sáng là chuyện bình thường của tuổi nhỏ. Tuy nhiên, có những dấu hiệu nên được người có chuyên môn xem xét. Danh sách dưới đây chỉ để cha mẹ để ý, không phải để tự kết luận.
- Trẻ thường xuyên đau bụng, buồn nôn, đau đầu vào buổi sáng ngày đi học nhưng khoẻ vào ngày nghỉ.
- Trẻ sợ hãi, khóc lóc dữ dội hoặc từ chối đi học kéo dài nhiều tuần.
- Khó tập trung, khó hoàn thành việc kéo dài, ảnh hưởng rõ tới sinh hoạt ở cả nhà lẫn ở trường, được thầy cô cũng nhận thấy.
- Trẻ ngủ rất nhiều mà vẫn mệt, ngáy to hoặc ngưng thở khi ngủ.
- Trẻ đột ngột thay đổi tính nét, thu mình, buồn bã kéo dài.
Trong những trường hợp này, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nhi hoặc trao đổi với chuyên viên tâm lý trẻ em để được đánh giá đúng. Không nên tự gắn cho trẻ một nhãn bệnh nào. Bài này chỉ là kiến thức phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con hiểu lời nhưng vẫn không làm nhanh hơn?
Vì hiểu lời nói khác với có khả năng tự dừng việc đang thích, nhớ việc tiếp theo và chuyển sang làm. Những khả năng này ở trẻ nhỏ còn đang phát triển, nên trẻ cần sự hỗ trợ bằng tranh, nếp quen và lời báo trước hơn là lời giục.
Đồng hồ cát có thật sự giúp trẻ không?
Với nhiều trẻ nhỏ, nhìn thấy cát chảy giúp thời gian trở thành thứ cụ thể, dễ hiểu hơn con số phút. Hiệu quả khác nhau theo trẻ, và nên dùng như công cụ giúp trẻ tự nhìn chứ không phải để thi đua hay trách phạt.
Có nên thưởng phạt để con nhanh hơn buổi sáng không?
Thưởng phạt có thể tạo hiệu quả ngắn hạn nhưng dễ biến buổi sáng thành chuyện mặc cả. Thường thì sắp nếp, chuẩn bị từ tối, báo trước khi chuyển việc và lời ghi nhận ngắn khi trẻ làm xong giúp bền hơn.
Tuổi thiếu niên dậy muộn, khó tỉnh có phải do lười?
Không hẳn. Nhiều tài liệu về giấc ngủ cho thấy đồng hồ sinh học ở tuổi thiếu niên thường lệch về phía muộn hơn, khiến các em buồn ngủ muộn và khó tỉnh sớm. Ưu tiên giấc ngủ đủ quan trọng hơn trách móc.
Có nên so con với anh chị em để con nhanh hơn không?
Không nên. So sánh thường làm trẻ tủi thân hoặc chống đối, và mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng. Chỉ nên nhận xét về việc chính trẻ đã làm được, so với chính trẻ trước đó.
Khi nào sự chậm chạp buổi sáng cần đi khám?
Khi kèm đau bụng, buồn nôn thường xuyên vào ngày đi học, sợ hãi từ chối đi học kéo dài, khó tập trung ảnh hưởng rõ ở cả nhà lẫn trường, hoặc ngủ nhiều mà vẫn mệt. Khi đó nên đưa trẻ đi khám nhi hoặc gặp chuyên viên tâm lý trẻ em.