GioiHan.comGiới Hạn
Con người dưới áp lực thời gian

Đầu óc trong phòng thi có giờ: vì sao lo lắng chiếm chỗ của bộ nhớ làm việc

Bài thi có giờ đo cả kiến thức lẫn tốc độ xử lý. Vì sao lo lắng làm đầu óc trống rỗng, bộ nhớ làm việc bị chiếm ra sao và nghiên cứu gợi ý điều gì có thể giúp.

Rows of students seen from behind in a quiet exam hall in Nghe An, pens resting on blank papers, a wall clock softly out of focus, morning light through windows

Bài thi có giờ không chỉ đo xem bạn biết gì, mà còn đo xem bạn lấy được những gì mình biết ra nhanh tới đâu trong một khoảng thời gian cố định, và đúng ở chỗ đó, lo lắng có thể lấy đi một phần sức chứa của đầu óc. Đó là lý do có người ôn kỹ mà vào phòng thi vẫn thấy trống rỗng, rồi ra khỏi phòng lại nhớ ra ngay.

Mục từ này đi theo góc khoa học con người: bộ nhớ làm việc là gì và vì sao nó nhỏ, lo lắng chen vào nó ra sao, chiếc đồng hồ trên tường tác động thế nào, vì sao đầu óc có lúc trống rỗng, và các nghiên cứu gợi ý điều gì có thể giúp. Chiến thuật làm bài và luyện đề theo từng môn có ở những trang chuyên về luyện thi; ở đây chỉ bàn cơ chế.

Bài thi có giờ đo hai thứ cùng một lúc

Khi bài thi không giới hạn thời gian, điểm số chủ yếu phản ánh người làm biết gì và hiểu tới đâu. Khi thêm giới hạn thời gian, kết quả bắt đầu pha thêm một thứ khác: tốc độ người đó gọi kiến thức ra, xử lý và viết xuống. Hai học sinh hiểu bài như nhau có thể có kết quả khác nhau chỉ vì một người làm nhanh hơn, hoặc ít bị căng thẳng hơn trong phòng thi.

Các nhà đo lường giáo dục phân biệt bài thi tốc độ, trong đó câu hỏi dễ nhưng nhiều tới mức khó làm hết, với bài thi năng lực, trong đó thời gian đủ rộng để phần lớn người làm xong. Phần lớn bài thi trên lớp và các kỳ thi lớn nằm ở giữa: thời gian được tính để vừa đủ, nên ai bị chậm lại vì lý do nào đó sẽ thiệt.

Hiểu điều này giúp nhìn kết quả một bài thi có giờ một cách công bằng hơn. Điểm thấp có thể do chưa nắm bài, nhưng cũng có thể do áp lực thời gian đã kéo khả năng xuống thấp hơn mức thật. Với bản thân người học, đây là thông tin quý, vì hai nguyên nhân đó cần hai hướng khắc phục khác nhau.

Bộ nhớ làm việc: chiếc bàn nhỏ của đầu óc

Bộ nhớ làm việc là phần trí nhớ giữ thông tin trong lúc ta đang dùng nó: nhớ các số trung gian khi nhẩm một phép tính, giữ ý đầu câu khi đọc tới cuối câu, nhớ điều kiện đề bài trong lúc biến đổi biểu thức. Có thể hình dung nó như một chiếc bàn làm việc nhỏ đặt cạnh kho sách rất lớn là trí nhớ dài hạn. Kiến thức nằm trong kho, nhưng muốn dùng thì phải lấy ra đặt lên bàn.

Chiếc bàn này nhỏ hơn ta tưởng. Các nhà nghiên cứu còn tranh luận về con số chính xác, nhưng nhiều ước tính cho rằng mỗi lúc người trưởng thành chỉ giữ chắc được khoảng vài mẩu thông tin, tuỳ loại thông tin và cách ta gom chúng lại. Khi bàn đầy, thêm một thứ mới thì một thứ cũ rơi xuống.

Một cách để chiếc bàn chứa được nhiều hơn là gom thông tin thành mẩu lớn. Người mới học có thể phải giữ từng bước của một công thức như những mẩu rời, còn người đã hiểu sâu chỉ cần giữ cả công thức như một mẩu. Đây là lý do học hiểu bản chất thường giúp trong phòng thi nhiều hơn học thuộc rời rạc: không phải vì bàn to ra, mà vì đồ đặt lên bàn gọn hơn.

Những dạng câu hỏi cần giữ nhiều thứ cùng lúc, như bài toán nhiều bước, bài đọc hiểu dài có nhiều chi tiết cần đối chiếu, là nơi chiếc bàn nhỏ bị thử thách nhiều nhất. Những câu chỉ cần nhớ lại một sự kiện thì ít phụ thuộc vào bàn hơn. Đây là chi tiết quan trọng để hiểu vì sao áp lực trong phòng thi hại một số dạng câu nhiều hơn các dạng khác.

Lo lắng chen lên bàn và chiếm chỗ

Một hướng giải thích được nhiều nhà tâm lý học ủng hộ cho rằng lo lắng không chỉ là cảm giác khó chịu, mà là những ý nghĩ chiếm chỗ thật trên chiếc bàn làm việc. Trong lúc làm bài, đầu óc vừa phải giữ dữ kiện đề bài, vừa phải giữ những câu như không kịp mất, câu này mà sai thì sao, bố mẹ sẽ nói gì. Những ý nghĩ này dùng chung chiếc bàn nhỏ, nên phần còn lại cho bài toán bị thu hẹp.

Các thí nghiệm theo hướng này thường thấy rằng áp lực làm kết quả giảm rõ nhất ở những câu cần nhiều bộ nhớ làm việc, còn câu đơn giản ít bị ảnh hưởng. Có những kết quả cho thấy chính những người có bộ nhớ làm việc tốt, vốn hay giải bằng cách tính toán dài trong đầu, lại có thể bị tụt nhiều khi căng thẳng, vì cách giải họ quen dựa nhiều nhất vào chiếc bàn đang bị chiếm. Đây là kết quả của một số nghiên cứu, chưa phải kết luận cho mọi người.

Áp lực thời gian làm tình hình thêm phức tạp. Đồng hồ chạy vừa là nguồn lo lắng, vừa đòi hỏi đầu óc phải theo dõi thêm một thứ nữa là còn bao nhiêu phút. Vì vậy cùng một đề, làm ở nhà thấy nhẹ nhàng, vào phòng thi lại thấy nặng hơn hẳn.

Chiếc đồng hồ trên tường: giúp hay hại

Biết giờ giúp phân bổ sức. Không nhìn đồng hồ chút nào dễ dẫn tới sa đà vào một câu khó và hết giờ trước khi làm tới phần dễ. Một vài lần xem giờ ở mốc cố định giúp đầu óc yên tâm rằng mình vẫn đang đi đúng nhịp.

Nhìn quá thường xuyên lại thành nguồn lo. Mỗi lần ngẩng lên xem giờ là một lần cắt mạch suy nghĩ và một lần nhắc đầu óc rằng thời gian đang ít đi. Nhìn liên tục làm phần bàn làm việc dành cho nỗi lo lớn thêm.

Đếm ngược mạnh hơn đếm xuôi. Nhiều người thấy con số đang giảm dần gây sức ép mạnh hơn con số tăng dần, dù thông tin là một. Cảm giác này khác nhau theo người, nhưng đáng biết khi tự luyện ở nhà với đồng hồ.

Phút cuối là lúc dễ hoảng nhất. Khi chỉ còn vài phút, nhiều người chuyển sang làm vội tất cả và sai cả những câu biết làm. Đây đúng là chỗ đánh đổi tốc độ và độ chính xác lộ ra rõ nhất.

Vì sao đầu óc có lúc trống rỗng

Cảm giác đọc đề xong mà đầu óc trắng xoá, những thứ đã thuộc như biến mất, rồi ra khỏi phòng thi lại nhớ ra ngay, là trải nghiệm rất phổ biến. Một phần lời giải thích nằm ở việc căng thẳng cấp tính có thể làm việc gọi lại thông tin từ trí nhớ dài hạn kém đi trong chốc lát. Kiến thức vẫn nằm trong kho, nhưng đường lấy ra tạm thời bị nghẽn.

Phần khác nằm ở chiếc bàn làm việc bị chiếm. Để tìm một thông tin trong kho, đầu óc cần giữ những gợi ý dẫn đường; khi bàn đầy những ý nghĩ lo lắng, gợi ý không có chỗ đặt, việc tìm kiếm bị đứt giữa chừng. Khi rời phòng thi, áp lực giảm, bàn trống ra, và thông tin hiện lên như chưa từng mất.

Hiểu như vậy giúp người học bớt hoảng khi trống rỗng xảy ra. Đó không phải dấu hiệu mình đã quên sạch hay mình kém. Thường thì vài hơi thở chậm, chuyển sang một câu khác dễ hơn, hoặc viết ra một chi tiết nhỏ liên quan có thể giúp đường lấy thông tin thông trở lại. Phần kỹ thuật gợi nhớ khi làm bài theo từng môn có ở những trang chuyên về luyện thi.

Nghiên cứu gợi ý điều gì có thể giúp

Dưới đây là một số hướng đã được thử trong nghiên cứu về lo lắng khi thi. Kết quả mỗi nghiên cứu khác nhau, hiệu quả khác nhau theo người, nên hãy coi đây là gợi ý để thử chứ không phải công thức chắc chắn.

Cách làmÝ tưởng đằng sauLưu ý
Viết ra nỗi lo vài phút trước giờ thiĐưa ý nghĩ lo lắng ra giấy để bớt chỗ trên bàn làm việcMột số thí nghiệm cho thấy có ích với người hay lo; không phải ai cũng thấy hiệu quả
Nhìn tim đập nhanh như dấu hiệu sẵn sàngCùng một cảm giác trong người, cách gọi tên khác làm phản ứng khácKhông phủ nhận cảm giác, chỉ đổi cách hiểu nó
Thở chậm, thở ra dài hơn hít vàoGiúp cơ thể hạ nhịp phản ứng căng thẳngTập trước ở nhà để lúc thi làm được tự nhiên
Làm quen với cảm giác có giờ từ trướcTình huống quen bớt gây báo động hơn tình huống lạCách luyện cụ thể theo môn có ở trang chuyên về luyện thi
Ngủ đủ đêm trướcThiếu ngủ làm bộ nhớ làm việc và khả năng kiểm soát chú ý kém điThức trắng ôn bài thường được ít hơn mất

Không cách nào xoá hết hồi hộp, và cũng không cần xoá hết. Một chút hồi hộp giữ ta tỉnh táo. Mục tiêu chỉ là giữ nó ở mức không chiếm quá nhiều chỗ trên chiếc bàn nhỏ.

Với cha mẹ, thầy cô và khi nào cần người có chuyên môn

Người lớn xung quanh có ảnh hưởng lớn tới mức áp lực trẻ mang vào phòng thi. Vài nguyên tắc nhẹ nhàng có thể giúp:

  • Không so kết quả của trẻ với anh chị em, bạn cùng lớp hay con nhà người khác. Chỉ trò chuyện về tiến bộ của chính trẻ.
  • Tránh những câu đặt cược quá lớn vào một bài thi, vì chúng là đúng loại ý nghĩ sẽ chiếm chỗ trên bàn làm việc của trẻ.
  • Hỏi trẻ thấy thế nào trong lúc làm bài, chứ không chỉ hỏi được bao nhiêu điểm.
  • Nhắc trẻ rằng đầu óc trống rỗng một lúc là chuyện nhiều người gặp, không có nghĩa là trẻ kém.

Nếu trẻ hoặc chính bạn thường xuyên mất ngủ, đau bụng, buồn nôn, khóc hoặc né tránh hẳn chuyện đi học, đi thi trong nhiều tuần, hãy trò chuyện với bác sĩ, chuyên viên tâm lý học đường hoặc giáo viên tư vấn. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được đó có phải là vấn đề lo âu cần hỗ trợ hay không. Bài này chỉ là kiến thức phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ra khỏi phòng thi lại nhớ ra câu trả lời?

Khi rời phòng thi, áp lực giảm, những ý nghĩ lo lắng không còn chiếm chỗ trên bộ nhớ làm việc và đường gọi thông tin từ trí nhớ dài hạn thông trở lại. Kiến thức thực ra vẫn ở đó suốt từ đầu.

Bộ nhớ làm việc có luyện cho to ra được không?

Các nhà nghiên cứu còn tranh luận về việc luyện tập có làm bộ nhớ làm việc lớn hơn thật sự hay không. Điều chắc chắn hơn là học kỹ, hiểu sâu một nội dung giúp gom thông tin thành mẩu lớn hơn, nên cùng một chiếc bàn chứa được nhiều hơn.

Hồi hộp trước khi thi có phải là bệnh lo âu không?

Hồi hộp trước giờ thi là phản ứng rất phổ biến và thường bình thường. Chỉ khi lo lắng kéo dài, ảnh hưởng nhiều tới giấc ngủ, sức khoẻ, việc học hoặc khiến bạn né tránh hẳn chuyện thi cử thì mới nên gặp người có chuyên môn để được đánh giá.

Có nên nhìn đồng hồ thường xuyên khi làm bài?

Nhìn ở một vài mốc cố định giúp phân bổ thời gian và yên tâm. Nhìn quá thường xuyên lại cắt mạch suy nghĩ và nhắc đầu óc rằng thời gian đang hết, làm lo lắng tăng thêm.

Viết ra nỗi lo trước khi thi có thật sự giúp không?

Một số thí nghiệm cho thấy viết ra nỗi lo vài phút trước khi làm bài giúp người hay lo làm tốt hơn, có thể vì ý nghĩ lo lắng được đưa ra ngoài thay vì chiếm chỗ trong đầu. Hiệu quả khác nhau theo người, nên có thể thử khi luyện ở nhà trước.

Cha mẹ nên nói gì trước khi con đi thi?

Những câu nhẹ nhàng, tập trung vào sự cố gắng và sức khoẻ của con thường giúp hơn những câu đặt nặng điểm số hay so sánh với người khác. Nhắc con ăn sáng, ngủ đủ và rằng một bài thi không quyết định giá trị của con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138