Bị người khác hối thúc khác với tự mình vội: ngoài áp lực của đồng hồ, đầu óc còn phải chia một phần để theo dõi người đang giục, đoán xem họ nghĩ gì và lo bị đánh giá, nên những việc quen tay cũng có thể hoá vụng. Đếm tiền lẻ khi cả hàng người phía sau đang chờ, lùi xe khi có người bấm còi, điền tờ khai khi nhân viên gõ bút lên bàn là những tình huống rất nhiều người từng thấy mình lóng ngóng hơn hẳn bình thường.
Mục từ này giải thích vì sao sự có mặt và lời giục của người khác thay đổi cách ta làm việc, những tình huống bị hối thúc hay gặp, cách lấy lại nhịp trong vài giây, vài câu nói giữ ranh giới mà không gây căng thẳng, và khi chính mình là người đang giục người khác thì nên nghĩ gì.
Bị giục khác với tự vội ở chỗ nào
Khi tự vội, ví dụ sắp trễ chuyến xe, áp lực đến từ thời gian và hậu quả. Khi bị giục, có thêm một lớp nữa: một con người cụ thể đang chờ, đang nhìn, và có thể đang khó chịu với ta. Lớp này kích hoạt nỗi lo bị đánh giá, một trong những nguồn căng thẳng mạnh nhất đối với con người, vốn là loài sống theo bầy và rất nhạy với cách người khác nhìn mình.
Lớp áp lực xã hội này lấy đi một phần chú ý. Trong lúc đếm tiền ở quầy, đầu óc vừa phải đếm, vừa để ý tiếng thở dài phía sau, vừa tự trách sao mình chậm thế, vừa nghĩ có nên bỏ qua đồng lẻ cho nhanh. Bộ nhớ làm việc vốn nhỏ, chia ra cho bấy nhiêu thứ thì phần còn lại cho việc đếm không còn bao nhiêu. Kết quả là đếm sai, đếm lại, và càng thấy mình chậm hơn.
Thêm một yếu tố: ta thường đánh giá quá cao mức độ người khác để ý tới mình. Người đứng sau trong hàng có thể chỉ đang nghĩ chuyện riêng, nhưng trong đầu ta, họ đang khó chịu và chấm điểm từng động tác. Nỗi lo này phần lớn tự sinh ra, nhưng sức ép nó tạo nên thì rất thật.
Có người nhìn: việc dễ thì nhanh hơn, việc khó thì vụng hơn
Từ những năm 1960, các nhà tâm lý học xã hội đã mô tả một quy luật về ảnh hưởng của người xem: khi có người khác hiện diện, những việc đơn giản hoặc đã rất thuần thục thường được làm nhanh và tốt hơn, còn những việc phức tạp hoặc mới học lại thường bị làm kém đi. Hiện tượng này thường được gọi là tạo thuận lợi xã hội, dù cái tên chỉ nói được một nửa câu chuyện.
Lời giải thích phổ biến là sự có mặt của người khác làm tăng mức hưng phấn. Mức hưng phấn cao đẩy ta về phía phản ứng quen nhất. Với việc thuần thục, phản ứng quen nhất là phản ứng đúng, nên càng hưng phấn càng trơn tru. Với việc mới, phản ứng quen nhất thường là phản ứng sai, nên càng hưng phấn càng dễ vấp.
Bị hối thúc là phiên bản mạnh hơn của việc có người xem, vì người xem lúc này còn tỏ ra sốt ruột. Điều này giải thích vì sao một người lái xe lâu năm lùi xe vào chỗ hẹp rất nhẹ nhàng dù có người đứng chờ, còn người mới lái thì nghe một tiếng còi là đánh lái lệch hẳn. Nó cũng gợi ý rằng cách tốt nhất để chống lại hối thúc lâu dài là làm cho việc đó trở nên thuần thục từ trước, khi không có ai giục.
Những lần bị hối thúc hay gặp
Bảng dưới gom các tình huống thường gặp trong đời sống, điều thường đi sai khi bị giục, và một cách làm nhỏ giúp giảm sai. Các ví dụ là ví dụ giả định.
| Tình huống | Điều thường đi sai | Một cách làm nhỏ giúp giảm sai |
|---|---|---|
| Trả tiền ở quầy, hàng phía sau dài | Đếm nhầm, quên lấy lại thẻ, bỏ quên đồ | Chuẩn bị tiền hoặc thẻ trong lúc chờ, kiểm tra túi trước khi rời quầy |
| Lùi xe, quay đầu khi có người chờ | Đánh lái vội, va quệt | Dừng hẳn, nhìn gương lại một lượt rồi mới đi tiếp |
| Điền giấy tờ trước mặt nhân viên | Ghi sai số, bỏ trống ô bắt buộc | Đọc lại toàn bộ trước khi đưa, dù người kia đang chờ |
| Người nhà giục khi đang nấu | Quên tắt bếp, nêm sai gia vị | Nói rõ cần thêm vài phút, giữ thứ tự các bước quen |
| Người ngồi sau xe giục đi nhanh | Vượt ẩu, phóng nhanh, tính sai khoảng cách | Nhắc rằng đến muộn vài phút còn hơn không đến được |
| Cấp trên đứng sau lưng chờ kết quả | Gõ nhầm số, gửi nhầm người | Xin được làm xong rồi báo lại, không làm dưới ánh nhìn |
Điểm chung của cột cuối là tạo một khoảng dừng rất nhỏ ở đúng bước dễ sai. Khoảng dừng đó tốn vài giây, nhưng thường tiết kiệm được nhiều phút sửa lỗi, và người đang giục hầu như không để ý tới vài giây ấy.
Hối thúc không lời: tin nhắn, cuộc gọi nhỡ và dấu đã xem
Ngày nay, phần lớn lời giục không đến từ người đứng sau lưng mà từ chiếc điện thoại. Một tin nhắn hỏi xong chưa, rồi một tin nữa, rồi một cuộc gọi nhỡ. Dấu đã xem trên ứng dụng nhắn tin khiến nhiều người cảm thấy phải trả lời ngay, như thể người kia đang đứng chờ trước mặt. Áp lực này không có tiếng thở dài hay ánh nhìn, nhưng tác động lên sự chú ý thì tương tự: mỗi lần màn hình sáng lên là một lần đầu óc bị kéo ra khỏi việc đang làm.
Vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ lời giục qua điện thoại thường đứt quãng và lặp lại. Mỗi lần bị cắt ngang, ta phải mất thêm một lúc để nhớ lại mình đang ở bước nào, và ở bước quay lại ấy sai sót dễ chen vào nhất. Một việc cần mười phút tập trung có thể kéo dài gấp đôi khi bị cắt ngang năm lần, dù tổng thời gian đọc tin chỉ vài chục giây.
Phần lớn tin nhắn giục không đòi hỏi trả lời trong vài giây. Một câu ngắn như đang làm, xong sẽ báo, gửi một lần rồi tắt thông báo trong lúc làm, thường giúp cả hai bên. Người hỏi biết việc đang chạy, người làm lấy lại được khoảng yên để làm cho đúng.
Người chờ thấy thời gian dài hơn người làm
Một lý do khiến người ta giục nhau nhiều là thời gian chờ được cảm nhận dài hơn thời gian làm. Người đang đếm tiền bận tay bận óc, thấy một phút trôi qua rất nhanh. Người đứng chờ không có gì để làm, đầu óc rảnh để đếm từng giây, nên cùng một phút ấy trở nên dài dằng dặc. Nhiều nghiên cứu về cảm nhận thời gian ghi nhận rằng khoảng thời gian trống, không có việc gì, thường bị cảm thấy dài hơn khoảng thời gian bận rộn có cùng độ dài.
Vì vậy người giục thường thật lòng tin rằng người kia đã chậm lâu lắm rồi, trong khi người làm thấy mình vừa mới bắt đầu. Cả hai đều không nói sai, chỉ là đang sống trong hai nhịp thời gian khác nhau. Biết điều này giúp cả hai bên bớt trách nhau.
Khi chính bạn là người đang chờ, hãy nhớ rằng giục mạnh thường làm người kia chậm và sai hơn chứ không nhanh hơn. Tìm việc gì đó để làm trong lúc chờ, như soạn sẵn đồ của mình, cũng làm thời gian chờ ngắn lại trong cảm nhận. Một câu như cứ từ từ, mình chờ được, nhiều khi giúp việc xong sớm hơn mọi lời thúc.
Lấy lại nhịp trong khoảng mười giây
Khi thấy tay bắt đầu run, đầu óc rối, bạn có thể làm một chuỗi rất ngắn để kéo mình về. Không ai xung quanh cần biết bạn đang làm gì.
- Dừng tay một nhịp. Đặt đồ đang cầm xuống nếu được, thay vì cố làm tiếp trong lúc rối.
- Thở ra chậm và dài hơn lúc hít vào, một đến hai lần. Nhiều người thấy thở ra dài giúp cơ thể hạ nhịp nhanh hơn hít sâu.
- Nói thầm với mình đúng một việc tiếp theo, rất cụ thể, ví dụ đếm lại tờ lớn trước.
- Làm việc đó, chỉ việc đó, với nhịp quen thường ngày, không cố nhanh hơn.
- Trước khi kết thúc, kiểm tra lại một bước dễ sai nhất, như tiền thừa, thẻ, giấy tờ, đồ cá nhân.
- Nếu cần, nói một câu ngắn với người đang chờ để giành thêm chút thời gian.
Chuỗi này không làm người giục biến mất, nhưng nó lấy lại phần chú ý đang bị chia cho nỗi lo bị đánh giá và đặt nó trở về việc đang làm.
Nên tập chuỗi này vài lần ở lúc bình thường, ví dụ khi đang rửa bát hay đợi đèn đỏ, để nó thành phản xạ quen. Đúng như quy luật về người xem ở trên, thứ đã thuần thục mới đứng vững khi bị giục; một kỹ thuật bình tĩnh chỉ đọc qua một lần thường bị quên sạch đúng lúc cần đến nhất.
Những câu giữ ranh giới mà không gây căng thẳng
Đôi khi cách nhanh nhất để giảm áp lực là nói một câu ngắn, lịch sự, cho người kia biết bạn đã thấy họ chờ và sẽ xong sớm. Những câu dưới đây có thể đổi cho hợp giọng của bạn:
- Mình xong ngay, cho mình đếm lại một chút cho chắc nhé.
- Anh chị chờ em một phút, việc này mà sai thì phải làm lại lâu hơn.
- Để em làm xong rồi báo lại ngay, em làm dưới áp lực dễ nhầm số lắm.
- Đi chậm một chút nhé, đến muộn vài phút vẫn ổn hơn.
- Cảm ơn đã chờ, xong rồi đây.
Điểm chung của các câu này là thừa nhận người kia đang chờ, đưa ra một lý do ngắn, và không xin lỗi rối rít. Người nghe thường dịu lại khi thấy mình được để ý.
Nếu cảm giác sợ bị người khác nhìn và đánh giá khiến bạn né tránh nhiều việc thường ngày trong thời gian dài, hãy cân nhắc trò chuyện với chuyên viên tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có người đứng nhìn là mình làm sai những việc rất quen?
Khi có người nhìn hoặc giục, mức hưng phấn tăng và một phần chú ý bị dành cho nỗi lo bị đánh giá. Với việc chưa thật thuần thục, sự hưng phấn này đẩy ta về phía phản ứng sai, còn phần chú ý còn lại cho việc chính bị thu hẹp.
Tạo thuận lợi xã hội là gì?
Đó là hiện tượng được các nhà tâm lý học xã hội mô tả từ những năm 1960: khi có người khác hiện diện, việc đơn giản hoặc đã thuần thục thường được làm tốt hơn, còn việc phức tạp hoặc mới học thường bị làm kém đi.
Có nên nói với người đang giục rằng mình cần thêm thời gian không?
Thường là nên, với một câu ngắn, lịch sự và có lý do, ví dụ cần đếm lại cho chắc. Phần lớn người chờ sẽ chấp nhận vài giây khi hiểu rằng sửa sai còn tốn thời gian hơn.
Thở ra dài có thật sự giúp bình tĩnh không?
Nhiều người thấy thở chậm, thở ra dài hơn hít vào giúp cơ thể hạ nhịp phản ứng căng thẳng. Hiệu quả khác nhau theo người, và nên tập ở lúc bình thường để khi cần thì làm được tự nhiên.
Giục người khác làm nhanh có hiệu quả không?
Với việc đơn giản và người đã thuần thục, giục nhẹ có khi làm nhanh hơn. Với việc phức tạp hoặc người mới, giục thường làm họ rối, sai và phải làm lại, nên tổng thời gian lại dài hơn.
Khi nào nỗi sợ bị đánh giá cần đến chuyên gia?
Khi nỗi sợ bị người khác nhìn và đánh giá khiến bạn né tránh nhiều việc thường ngày như đi chợ, đi làm, gặp người lạ trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, hãy trò chuyện với bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý để được đánh giá đúng.