GioiHan.comGiới Hạn
Sức chịu đựng của cơ thể

Con người thức liên tục được bao lâu: não và cơ thể làm gì sau nhiều đêm không ngủ

Sau một đêm trắng, não bắt đầu chen những giấc ngủ vài giây ngoài ý muốn. Cơ thể thiếu ngủ nhiều đêm đổi ra sao, dấu hiệu nguy hiểm và vì sao không nên thử thức.

Night shift worker sitting alone on a plastic chair outside a factory gate in Bac Ninh before dawn, elbows on knees, face hidden, streetlight and motorbikes blurred

Ngủ không phải lựa chọn mà là nhu cầu sinh học bắt buộc: thức càng lâu, áp lực ngủ càng dồn lên, và tới một lúc não sẽ tự ngủ dù bạn có muốn hay không. Những giấc ngủ chen ngang chỉ vài giây đó xuất hiện ngay cả khi mắt vẫn mở, và là một trong những lý do thiếu ngủ nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ.

Mục từ này giải thích cơ chế khiến con người không thể thức mãi, cơ thể thay đổi ra sao sau một, hai, nhiều đêm thiếu ngủ, dấu hiệu cần dừng mọi việc nguy hiểm, và vì sao "thử thức xem được bao lâu" là một thử nghiệm không ai nên làm. Chuyện thức khuya làm giảm tập trung trong học tập, công việc có ở danh mục khác của trang; ở đây là câu hỏi về giới hạn chịu đựng.

Hai lực điều khiển giấc ngủ: áp lực ngủ và đồng hồ sinh học

Giấc ngủ chịu sự điều khiển của hai lực chạy song song. Lực thứ nhất là áp lực ngủ: từ lúc thức dậy, trong não tích dần một số chất liên quan tới việc dùng năng lượng của tế bào thần kinh, khiến cảm giác buồn ngủ tăng theo số giờ thức. Ngủ là lúc các chất này được dọn đi. Cà phê làm tỉnh vì chất caffein chặn tạm một phần tín hiệu của áp lực này, chứ không xoá được nó.

Lực thứ hai là đồng hồ sinh học khoảng 24 giờ, chịu ảnh hưởng lớn của ánh sáng. Đồng hồ này đẩy sự tỉnh táo lên vào ban ngày và kéo xuống vào ban đêm, với một vùng trũng sâu nhất thường vào khoảng gần sáng, và một vùng trũng nhỏ hơn vào đầu giờ chiều. Vì vậy người thức trắng thường thấy khó chịu nhất vào lúc ba, bốn giờ sáng, rồi sáng ra lại thấy tỉnh hơn một chút dù đã thức lâu hơn.

Hai lực cộng lại giải thích vì sao thức một đêm không đều đặn: có những đợt tưởng như ổn, xen với những đợt gần như không thể giữ mắt mở. Cũng vì vậy, cảm giác "đang tỉnh" lúc tám giờ sáng sau đêm trắng không có nghĩa là não đã hồi phục.

Cơ thể thay đổi theo số giờ thức

Các mốc dưới đây là xu hướng chung ở người trưởng thành khoẻ mạnh, mức độ khác nhau nhiều giữa từng người. Không có mốc nào là "an toàn để thử".

Khoảng thời gian thứcThường gặpRủi ro chính
Khoảng 17–19 giờ liên tụcPhản ứng chậm hơn, kém chú ý; một số nghiên cứu so sánh mức suy giảm này với người đã uống rượu biaLái xe, vận hành máy móc kém an toàn
Một đêm trắng (khoảng 24 giờ)Vi giấc ngủ vài giây, khó kiểm soát cảm xúc, dễ cáu, quyết định vộiTai nạn vì ngủ gật, sai sót trong công việc
Hai đêm trở lênVi giấc ngủ dày hơn, trí nhớ kém, nói lẫn, nhìn nhầm, đôi khi thấy hình ảnh không có thậtRối loạn nhận thức, nguy hiểm cho bản thân và người khác
Thiếu ngủ một phần kéo dài nhiều tuầnMệt dai dẳng, dễ ốm, thèm ăn đồ ngọt, tâm trạng đi xuốngẢnh hưởng chuyển hoá, miễn dịch, sức khoẻ tinh thần

Có những ghi nhận lịch sử về người thức liên tục rất nhiều ngày trong điều kiện có theo dõi, nhưng đó không phải kỷ lục để noi theo, và ngay cả tổ chức ghi nhận kỷ lục thế giới nổi tiếng nhất cũng đã ngừng công nhận những nỗ lực thức lâu vì lý do an toàn. Thiếu ngủ kéo dài ở động vật trong phòng thí nghiệm từng gây tử vong.

Thiếu ngủ không chỉ là chuyện của não

Miễn dịch. Nhiều nghiên cứu ghi nhận người ngủ ít kéo dài dễ mắc cảm lạnh hơn và đáp ứng với một số loại vắc xin kém hơn. Cơ chế chính xác còn được nghiên cứu, nhưng xu hướng khá nhất quán.

Đường huyết và cảm giác thèm ăn. Sau vài đêm ngủ ít, cơ thể xử lý đường kém hơn, và các tín hiệu no đói lệch đi theo hướng thèm ăn hơn, nhất là đồ ngọt, đồ nhiều tinh bột. Đây là một phần lý do người làm ca đêm lâu năm hay than khó giữ cân nặng.

Tim mạch. Thiếu ngủ làm nhịp tim và huyết áp có xu hướng cao hơn. Với người khoẻ, một đêm trắng thường không gây hậu quả lâu dài, nhưng với người đã có bệnh tim mạch, chuỗi ngày thiếu ngủ cộng với cà phê và căng thẳng là tổ hợp nên tránh.

Chịu đau và chịu lạnh kém hơn. Người thiếu ngủ thường thấy đau nhức rõ hơn, dễ lạnh hơn. Cơ thể như hạ ngưỡng chịu đựng ở nhiều mặt cùng lúc, đó là lý do thiếu ngủ thường đi kèm những giới hạn khác trong các tình huống như leo núi, đi biển, lao động ngoài trời.

Cảm xúc. Vùng não điều khiển cảm xúc phản ứng mạnh hơn khi thiếu ngủ, còn phần não giúp kiềm chế thì làm việc kém hơn. Kết quả là dễ cáu, dễ khóc, dễ lo, chuyện nhỏ thành to.

Vi giấc ngủ: khi não ngủ mà bạn không biết

Vi giấc ngủ là gì. Đó là những quãng ngủ rất ngắn, thường chỉ vài giây, xảy ra khi áp lực ngủ quá lớn. Mắt có thể vẫn mở, người ngồi vẫn thẳng, nhưng não ngừng xử lý thông tin từ bên ngoài trong quãng đó.

Vì sao người trong cuộc không nhận ra. Khi tỉnh lại sau vài giây, phần lớn người ta không có cảm giác mình vừa ngủ, chỉ thấy như "mất một nhịp". Dấu hiệu nhận ra thường là không nhớ vài trăm mét đường vừa đi qua, đọc mãi một dòng, giật mình đầu gục.

Vì sao nguy hiểm. Vài giây ở tốc độ xe máy hay ô tô trên đường trường là đủ để xe trôi ra khỏi làn. Với người đứng máy, vài giây là đủ để tay đặt sai chỗ.

Những mẹo không cứu được. Mở cửa kính, bật nhạc to, rửa mặt có thể giúp tỉnh trong ít phút nhưng không xoá được áp lực ngủ. Cách duy nhất có tác dụng thật là dừng lại ở nơi an toàn và ngủ, kể cả một giấc ngắn.

Dấu hiệu phải dừng ngay việc nguy hiểm và khi nào cần cấp cứu

Thiếu ngủ tự nó thường không phải cấp cứu, nhưng nó dẫn tới những tình huống cấp cứu. Hãy dừng lái xe, dừng làm việc trên cao, dừng đứng máy khi gặp các dấu hiệu sau:

  • Ngáp liên tục, mí mắt nặng, mắt díp lại dù cố mở.
  • Đầu gục rồi giật mình, không nhớ đoạn đường hoặc đoạn việc vừa làm.
  • Lạng xe, lấn vạch, phanh muộn, nhìn nhầm biển báo hoặc tín hiệu.
  • Thấy hoặc nghe những thứ không có thật, nghi ngờ vô cớ, nói năng lộn xộn sau nhiều đêm không ngủ — cần đưa đến cơ sở y tế.
  • Đau ngực, tim đập loạn, khó thở, ngất ở người đã thức rất lâu, nhất là khi có dùng nhiều chất kích thích để giữ tỉnh — gọi 115.
  • Người thân không ngủ nhiều đêm liền mà lại thấy tràn đầy năng lượng bất thường, nói nhiều, tiêu tiền vô độ, hoặc ngược lại có ý nghĩ tự làm hại — cần đưa đi khám ngay, gọi 115 nếu có nguy hiểm trước mắt.

Với người lái xe, quy tắc đơn giản nhất: buồn ngủ thì dừng ở nơi an toàn, ngủ một giấc ngắn chừng mười lăm đến hai mươi phút rồi mới tính đi tiếp; nếu vẫn buồn ngủ, đổi người lái hoặc nghỉ hẳn.

Ngủ bù được tới đâu

Sau một đêm trắng, một giấc ngủ dài hơn bình thường giúp lấy lại phần lớn sự tỉnh táo. Giấc ngủ bù thường sâu hơn, não ưu tiên những giai đoạn ngủ mà nó thiếu nhiều nhất. Nhưng bù không có nghĩa là trả lại từng giờ: bạn không cần ngủ bù đủ hai mươi tư giờ để hồi phục sau một đêm trắng, và cũng không thể ngủ dồn trước để "tích" cho những đêm sắp thức.

Thiếu ngủ một phần kéo dài, như mỗi đêm chỉ ngủ bốn, năm tiếng suốt nhiều tuần, khó bù hơn. Một số nghiên cứu cho thấy người thiếu ngủ kéo dài thường đánh giá sai mức suy giảm của chính mình: họ cảm thấy đã quen, nhưng các phép đo phản ứng và chú ý vẫn kém đi. Ngủ bù cuối tuần giúp một phần, nhưng không thay được một nhịp ngủ đều.

Người làm ca đêm, cha mẹ có con nhỏ, người chăm người bệnh thường không có lựa chọn ngủ đủ. Với họ, điều thực tế là sắp xếp giấc ngắn khi có thể, tránh lái xe đường dài sau ca đêm, và nói thật với người xung quanh khi mình đang ở trạng thái thiếu ngủ nặng. Một giấc ngắn chừng hai mươi phút trước ca làm hoặc giữa ca, ở nơi an toàn, thường giúp tỉnh táo hơn mà không làm người dậy bị đờ đẫn lâu; giấc dài hơn dễ rơi vào ngủ sâu, khi bị đánh thức sẽ lừ đừ một lúc.

Vì sao không ai nên thử thức xem được bao lâu

Thức trắng nhiều đêm để thử sức, để thi gan với bạn bè, hay để quay lại quá trình cho người khác xem, là đặt cơ thể vào một trạng thái mà chính người trong cuộc không còn đủ tỉnh để đánh giá. Ai đã thức hai, ba đêm thường không nhận ra mình đang phản ứng chậm, nói lẫn hay nhìn nhầm; người xung quanh thì thấy rõ hơn họ.

Rủi ro không chỉ nằm trong thời gian thức. Người vừa thức trắng rồi chạy xe về nhà, người dùng nhiều cà phê, nước tăng lực hoặc chất kích thích để giữ tỉnh, người có sẵn bệnh tim mạch, động kinh hoặc rối loạn tâm thần đều có thể gặp biến cố. Ở một số người, mất ngủ kéo dài có thể là dấu hiệu của bệnh cần được khám, không phải "thói quen".

Nếu bạn thường xuyên ngủ đủ giờ mà ban ngày vẫn buồn ngủ không cưỡng được, ngáy to và có người thấy bạn ngừng thở khi ngủ, hoặc nằm cả đêm mà không ngủ được trong nhiều tuần, đó là lúc đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân, thay vì tự thử các cách giữ tỉnh hay ngủ bù.

Câu hỏi thường gặp

Con người có thể thức liên tục bao lâu?

Không có con số an toàn. Sau khoảng một đêm trắng, hầu hết mọi người bắt đầu có vi giấc ngủ vài giây ngoài ý muốn; sau vài đêm, nhận thức suy giảm rõ, có thể thấy những thứ không có thật. Ngay cả tổ chức ghi nhận kỷ lục thế giới nổi tiếng nhất cũng đã ngừng công nhận việc thức lâu vì lý do an toàn.

Vi giấc ngủ có nguy hiểm không?

Có, nhất là khi lái xe hoặc làm việc với máy móc, trên cao. Trong vài giây đó não gần như không xử lý thông tin bên ngoài, và người trong cuộc thường không nhận ra mình vừa ngủ. Cách duy nhất có tác dụng là dừng ở nơi an toàn và ngủ.

Uống cà phê có thay được giấc ngủ không?

Không. Caffein chặn tạm một phần tín hiệu buồn ngủ nên giúp tỉnh trong vài giờ, nhưng không xoá được áp lực ngủ đã tích. Khi tác dụng hết, cơn buồn ngủ thường quay lại mạnh hơn. Dùng nhiều cà phê, nước tăng lực để thức lâu còn làm tim đập nhanh, bồn chồn.

Thức trắng một đêm thì cần ngủ bù bao lâu?

Thường một giấc ngủ dài hơn bình thường một chút và sâu hơn là đủ để lấy lại phần lớn sự tỉnh táo; không cần bù đủ từng giờ đã mất. Trong ngày sau đêm trắng, nên tránh lái xe đường dài và những việc cần phản ứng nhanh.

Vì sao lúc ba, bốn giờ sáng buồn ngủ nhất?

Đồng hồ sinh học khoảng 24 giờ kéo sự tỉnh táo xuống thấp nhất vào khoảng gần sáng. Cộng thêm áp lực ngủ đã dồn suốt từ hôm trước, đây là quãng dễ ngủ gật nhất, nên người lái xe đêm và làm ca đêm cần đặc biệt cẩn thận vào giờ này.

Khi nào thiếu ngủ cần đi khám?

Nên đi khám khi mất ngủ kéo dài nhiều tuần, khi ngủ đủ giờ mà ban ngày vẫn buồn ngủ không cưỡng được, ngáy to kèm ngừng thở khi ngủ, hoặc khi thiếu ngủ đi cùng thay đổi tâm trạng, hành vi rõ rệt. Có dấu hiệu nguy hiểm trước mắt thì gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138