Một buổi thử thách hẹn giờ cho cả nhà là chuỗi vài bài ngắn, mỗi bài vài phút, trong đó cả nhà cùng cố hoàn thành một việc trước khi đồng hồ hết giờ: gấp xong rổ quần áo, xếp lại tủ giày, kể nối một câu chuyện, tìm đủ mười món đồ màu xanh trong nhà. Điểm mấu chốt là mọi người cùng đứng một phía để đấu với đồng hồ, chứ không chia phe để thắng thua với nhau.
Cách thiết kế đó giúp buổi tối vui với cả ông bà lẫn đứa cháu nhỏ nhất, vì không ai phải đứng cuối bảng. Bài dưới đây đưa ra danh sách bài gợi ý kèm lưu ý an toàn, cách chuẩn bị, cách ghép đội nhiều thế hệ, những luật giữ không khí vui, cách xử lý khi có người buồn hay giận, và cách biến nó thành nếp hằng tháng mà không thành gánh nặng.
Cùng đấu với đồng hồ, không đấu với nhau
Nhiều hoạt động gia đình hỏng vì chia đội thắng thua. Đội của bố thắng ba lần liền thì đội của mẹ chán; anh lớn luôn nhanh hơn em nhỏ nên em bắt đầu khóc từ bài thứ hai. Khi cuộc thi diễn ra giữa người với người, những khác biệt tự nhiên về tuổi và sức trở thành bất công, và người yếu nhất trong nhà sẽ rút lui đầu tiên.
Đổi đối thủ thành chiếc đồng hồ giải quyết gần hết chuyện đó. Cả nhà cùng một mục tiêu: gấp xong rổ quần áo trước khi cát chảy hết. Ông bà chậm thì cháu chạy lấy đồ đưa cho ông bà gấp; trẻ nhỏ không gấp được thì phân loại tất theo đôi. Mỗi người đóng góp một phần theo sức mình, và khi kịp giờ thì cả nhà cùng vui; không kịp thì cả nhà cùng cười và thử lại.
Thiết kế hợp tác cũng hợp với nguyên tắc dành cho trẻ: không chấm điểm, không xếp hạng, không so sánh trẻ với anh chị em. Điều được ghi nhận là cả nhà đã làm được gì cùng nhau. Nếu muốn có chút cảm giác tiến bộ, hãy so buổi tối nay với buổi tối tháng trước của chính cả nhà, không so giữa các thành viên.
Cũng vì vậy, thời gian của mỗi bài nên đặt theo sức của cả nhóm chứ không theo người nhanh nhất. Một bài mà chỉ khi bố làm một mình mới kịp giờ thì không phải bài hợp tác, vì những người còn lại chỉ đứng nhìn.
Danh sách bài hẹn giờ gợi ý
Chọn bốn đến sáu bài cho một buổi, xen việc nhà có ích với bài thuần cho vui. Thời gian trong bảng là ví dụ giả định, bạn chỉnh theo nhà mình. Cột cuối là lưu ý an toàn, đừng bỏ qua.
| Bài | Thời gian | Ai làm được | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Gấp và chia rổ quần áo đã phơi | 5 phút | Mọi người; trẻ nhỏ ghép tất | Không trèo lên ghế lấy đồ trên dây phơi cao |
| Xếp lại tủ giày dép ở cửa | 3 phút | Mọi người | Giày có đinh, dép vỡ đế để riêng cho người lớn |
| Tìm đủ mười món đồ cùng màu trong nhà | 4 phút | Trẻ từ ba tuổi trở lên cùng người lớn | Đi, không chạy; không vào bếp, không mở tủ thuốc |
| Kể nối một câu chuyện, mỗi người một câu | 3 phút | Mọi người, kể cả ông bà | Không có |
| Cùng vẽ một bức tranh trên tờ giấy lớn | 5 phút | Mọi người | Bút màu không độc cho trẻ nhỏ |
| Lau sạch bàn ăn và xếp ghế ngay ngắn | 3 phút | Trẻ tiểu học trở lên | Chỉ dùng khăn ẩm, không dùng chất tẩy |
| Xếp sách, đồ chơi vào kệ | 4 phút | Mọi người | Đồ nặng xếp tầng dưới, không bê chồng cao |
Tránh mọi bài đua ăn nhanh, uống nhanh, nín thở, chạy cầu thang, bịt mắt đi lại hay làm trong bếp khi đang có lửa. Những bài như vậy không hợp với khung giờ gấp, càng không hợp khi có trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Chuẩn bị một buổi thử thách
Một buổi gói gọn trong khoảng ba mươi đến bốn mươi phút là vừa. Chuẩn bị chừng mười lăm phút từ trước:
- Chọn tối có đủ mặt mọi người, không ai phải vội đi đâu, không ai đang mệt hay ốm.
- Chọn bài và ghi tên bài lên những mẩu giấy gấp lại để rút thăm, cho có chút bất ngờ.
- Chuẩn bị đồ cần cho từng bài: rổ quần áo, tờ giấy lớn, bút màu, khăn ẩm.
- Dọn trống lối đi, cất đồ dễ vỡ ở những chỗ trẻ sẽ đi tìm đồ.
- Chọn đồng hồ: đồng hồ cát hoặc đồng hồ vặn tay để giữa nhà, ai cũng nhìn thấy.
- Thống nhất ba luật trước khi bắt đầu: cùng một phe, đi không chạy, ai mệt thì nghỉ.
Đừng chuẩn bị quá kỹ tới mức người tổ chức kiệt sức trước khi bắt đầu. Một buổi đơn giản, đúng hẹn, vẫn hơn một buổi hoành tráng bị hoãn mãi.
Nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, chọn giờ trước giờ ngủ của bé khá lâu, hoặc để một người lớn chăm bé riêng trong lúc các thành viên khác làm bài. Trẻ quá nhỏ chưa theo được luật, nhưng có thể ngồi trong lòng ông bà xem mọi người làm và vỗ tay khi đồng hồ hết giờ.
Ghép đội nhiều thế hệ và chia vai
Ghép người nhanh với người chậm. Khi bài cần chia nhóm nhỏ, ghép ông bà với cháu, bố hoặc mẹ với đứa nhỏ nhất. Người nhanh tự điều chỉnh nhịp để người kia theo kịp, và đó cũng là bài học không cần nói ra.
Có vai người giữ giờ. Một người, thường là một đứa trẻ, cầm đồng hồ và báo "còn một phút". Vai này giúp trẻ nào không thích bài đó vẫn có phần tham gia, và trẻ thường rất nghiêm túc với nhiệm vụ.
Có vai người đọc luật. Người lớn tuổi hoặc thiếu niên đọc to luật của bài trước khi bắt đầu. Nghe luật từ ông bà, trẻ dễ nhớ và ít cãi.
Đổi vai sau mỗi bài. Không ai giữ một vai suốt buổi. Người vừa làm giờ thì bài sau làm người làm, để ai cũng có lúc tự tay góp sức.
Người lớn không làm hộ. Khó kiềm chế nhất là thấy trẻ làm chậm thì làm luôn phần của trẻ cho kịp giờ. Cả nhà không kịp giờ cũng không sao; trẻ bị giành việc thì lần sau ít muốn tham gia.
Luật giữ không khí vui
Buổi thử thách nhớ lâu hay nhạt nhẽo phụ thuộc vào vài luật nhỏ hơn là vào danh sách bài:
- Không có hình phạt khi không kịp giờ. Thay vào đó cả nhà nói một câu chung, ví dụ "lần sau thử lại".
- Cười vào cái hỏng, không cười vào người làm hỏng. Tháp cốc đổ là chuyện vui; chê ai làm đổ thì không.
- Bài cuối cùng chọn bài dễ, chắc chắn kịp giờ, để buổi tối kết thúc bằng cảm giác thành công.
- Kết thúc sớm hơn dự định khi thấy trẻ bắt đầu mệt, thay vì cố cho đủ danh sách.
- Không chụp ảnh liên tục; nếu muốn lưu kỷ niệm, chụp một tấm cuối buổi khi mọi người đồng ý.
- Không dùng phần thưởng vật chất cho từng người; nếu có, là món chung cho cả nhà như cùng ăn trái cây sau buổi.
Người tổ chức nên nhớ rằng mình cũng đang tham gia, không phải trọng tài. Khi người lớn cùng vụng về gấp áo, cùng cười khi kể chuyện nối tiếp lạc đề, trẻ hiểu rằng buổi tối này là để ở bên nhau, không phải để được đánh giá. Đó là điều làm buổi thử thách khác với giờ làm bài tập.
Khi có người buồn hay giận giữa chừng
Trẻ nhỏ khóc khi đồng hồ hết giờ mà chưa xong là chuyện bình thường. Với trẻ, cảm giác thất vọng đến nhanh và mạnh, chưa có nhiều cách tự xoa dịu. Thay vì nói "có gì đâu mà khóc", người lớn có thể gọi tên cảm xúc: "con tiếc vì sắp xong rồi mà hết giờ, đúng không". Được hiểu thường giúp trẻ dịu lại nhanh hơn được khuyên.
Thiếu niên đôi khi tỏ ra chán, cho là trẻ con. Đừng ép, nhưng mời các em giữ vai tổ chức: chọn bài, giữ giờ, đọc luật cho các em nhỏ. Nhiều thiếu niên vui vẻ tham gia khi được trao vai có trách nhiệm hơn là bị coi như đứa trẻ cần dỗ.
Người lớn cũng có lúc bực, nhất là khi bài thử thách đụng vào việc nhà vốn đã là chuyện tranh cãi giữa các thành viên. Nếu thấy không khí căng, tạm dừng đồng hồ, cả nhà uống nước, rồi chọn một bài thuần cho vui như kể chuyện nối tiếp. Buổi thử thách không phải nơi giải quyết chuyện chia việc nhà; chuyện đó cần một cuộc nói chuyện riêng lúc bình tĩnh.
Biến thành nếp hằng tháng mà không thành gánh nặng
Một buổi mỗi tháng thường là nhịp vừa phải với các gia đình bận rộn: đủ thưa để mỗi lần vẫn còn chút háo hức, đủ đều để trẻ nhớ và mong. Có thể gắn với một mốc cố định, như tối thứ Bảy đầu tháng, để không ai phải nhắc.
Sau vài buổi, mời từng thành viên góp một bài mới vào hộp rút thăm, kể cả ông bà. Bài do chính trẻ nghĩ ra thường được trẻ hào hứng nhất, miễn người lớn xem qua cho an toàn. Giữ một tờ giấy ghi những bài cả nhà thích để lần sau dùng lại.
Thỉnh thoảng có thể dành một buổi cho việc lớn hơn chia thành nhiều chặng ngắn, ví dụ dọn góc ban công hay sắp xếp lại tủ sách chung, mỗi chặng năm phút có nghỉ ở giữa. Cách này giúp những việc cả nhà hay ngại vì quá to được giải quyết dần trong không khí nhẹ nhàng, nhưng đừng để mọi buổi đều thành buổi dọn nhà.
Nếu một tháng bận quá không làm được, cứ bỏ qua. Nếp sinh hoạt gia đình không cần hoàn hảo mới có giá trị. Điều trẻ nhớ sau này thường không phải buổi nào kịp giờ, mà là cảm giác cả nhà từng ngồi bên nhau cười vì một chồng quần áo gấp vội.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chỉ có hai người lớn và một trẻ thì có làm được không?
Làm được. Với ít người, chọn bài nhỏ hơn và thời gian ngắn hơn, ví dụ ba phút xếp kệ sách thay vì cả phòng. Trẻ có thể luân phiên giữ giờ và làm. Cái cốt lõi vẫn là cả nhà cùng một phe đấu với đồng hồ.
Có nên cho trẻ thắng để trẻ vui không?
Trong thiết kế hợp tác thì không có ai thắng ai, nên không cần nhường. Nếu bài quá khó so với cả nhà, người lớn chỉ cần nới thời gian cho bài đó lần sau. Nhường lộ liễu dễ làm trẻ lớn hơn thấy bị coi thường.
Ông bà ngại tham gia thì làm thế nào?
Mời ông bà giữ vai đọc luật, giữ giờ hoặc kể chuyện, những vai không cần di chuyển nhiều. Nhiều người lớn tuổi ngại vì sợ chậm hoặc sợ ngã, nên chọn bài ngồi tại chỗ và để ông bà tự chọn bài mình muốn làm.
Một buổi thử thách nên kéo dài bao lâu?
Khoảng ba mươi đến bốn mươi phút là vừa với đa số gia đình có trẻ nhỏ, gồm bốn đến sáu bài và thời gian nghỉ giữa các bài. Thấy trẻ bắt đầu mệt hoặc mất hứng thì kết thúc sớm, không cần làm hết danh sách.
Có thể dùng thử thách hẹn giờ để bắt trẻ làm việc nhà không?
Có thể đưa việc nhà vào như một phần của buổi, nhưng đừng biến buổi thử thách thành công cụ ép việc. Nếu trẻ thấy mỗi lần có đồng hồ là bị giao việc, trẻ sẽ né. Xen việc nhà với bài vui và luôn để trẻ có quyền chọn.
Làm sao để anh chị em không tranh nhau vai giữ giờ?
Lập một thứ tự luân phiên công khai từ đầu, ví dụ theo tuổi từ nhỏ tới lớn rồi quay vòng. Viết thứ tự đó lên một mẩu giấy đặt cạnh đồng hồ. Khi luật rõ từ trước, người lớn không phải phân xử giữa buổi.