Thử thách dọn phòng 10 phút là đặt đồng hồ đúng mười phút, dọn một căn phòng theo thứ tự đã định sẵn, và dừng tay khi chuông reo dù phòng chưa sạch hết. Cái lợi của nó không nằm ở chỗ mười phút làm được bao nhiêu, mà ở chỗ một việc vốn mơ hồ và không có điểm kết thúc trở thành một việc có đầu có cuối, ai cũng dám bắt đầu.
Bài này đi qua cách chuẩn bị trước khi bấm giờ, cách chia phòng thành vùng nhỏ, thứ tự việc trong từng phút, cách làm cùng trẻ mà không biến thành cuộc thi giữa anh chị em, và những việc dọn dẹp không nên đưa vào khung giờ gấp vì dễ gây tai nạn. Bạn có thể áp cho phòng ngủ, phòng khách hay góc học tập.
Vì sao mười phút lại dễ bắt đầu hơn "dọn cho xong"
Một căn phòng bừa bộn khó dọn không phải vì việc quá nặng, mà vì nó không có ranh giới. Câu "dọn phòng đi" không nói dọn tới đâu, mất bao lâu, xong thì trông thế nào. Đầu óc đứng trước một việc không rõ điểm dừng thường chọn cách hoãn lại. Khi bạn nói "mười phút thôi, chuông reo là nghỉ", việc đó bỗng có điểm kết thúc nhìn thấy được, và cái giá phải trả trở nên nhỏ tới mức khó viện cớ.
Khung giờ ngắn còn tạo một chút gấp gáp vừa phải. Người ta hay nhận xét rằng việc thường kéo dài cho vừa với thời gian được cho, và điều ngược lại cũng đúng ở mức độ nào đó: biết chỉ có mười phút, bạn tự động bỏ qua chuyện lau từng món đồ trang trí mà tập trung vào những thứ làm phòng gọn lên rõ nhất. Đó là lý do nhiều người ngạc nhiên vì mười phút làm được nhiều hơn họ tưởng.
Còn một lợi ích ít ai để ý: thử thách hẹn giờ biến việc dọn dẹp từ chuyện tính cách thành chuyện thói quen. Không ai cần phải là "người ngăn nắp bẩm sinh" mới làm được mười phút. Người hay bừa cũng làm được, và sau vài tuần, căn phòng gọn hơn vì được chạm tới đều đặn chứ không phải vì chủ nhân bỗng thay đổi con người.
Nhưng mười phút không phải con số thần kỳ. Phòng nhỏ có thể chỉ cần năm phút, góc học tập bừa cả tuần có thể cần hai lượt mười phút cách nhau một lúc nghỉ. Điều quan trọng là con số đủ ngắn để không ai thấy sợ, và đủ dài để thấy được thay đổi. Bạn có thể thử vài lần rồi chỉnh cho hợp nhà mình.
Chuẩn bị ba thứ trước khi bấm giờ
Phần lớn thời gian bị mất khi dọn là lúc đi tìm túi rác, chạy ra chạy vào cất từng món một, hoặc đứng phân vân không biết món này để đâu. Chuẩn bị trước khoảng một phút giúp mười phút sau chạy trơn tru.
- Một giỏ hoặc thùng gom đồ lạc chỗ. Mọi thứ không thuộc về phòng này (cốc nước, đồ của người khác, sách mượn) bỏ hết vào giỏ, chưa mang đi cất ngay. Cuối lượt mới mang giỏ đi một vòng trả đồ về chỗ.
- Một túi rác buộc sẵn miệng mở. Giấy vụn, vỏ bánh, hộp rỗng cho thẳng vào túi. Đừng phân vân với những món "có thể còn dùng"; đặt chúng vào một góc riêng để xem lại vào lúc khác.
- Một chiếc khăn khô và một chiếc khăn ẩm. Chỉ để lau mặt bàn, bậu cửa sổ trong vài phút cuối. Không cần chai xịt tẩy rửa cho thử thách này.
- Một đồng hồ hẹn giờ đặt ở chỗ nhìn thấy. Đồng hồ bếp vặn tay, đồng hồ cát hay chức năng hẹn giờ có sẵn trên điện thoại đều được. Nhìn thấy thời gian còn lại giúp bạn tự phân bổ sức, nhất là với trẻ.
- Một câu thống nhất "xong" nghĩa là gì. Ví dụ: sàn không còn đồ, giường kéo phẳng chăn, bàn trống một nửa. Nói trước để lúc chuông reo không ai cãi nhau là đã xong hay chưa.
Chia phòng thành vùng: việc nào vào mười phút, việc nào để dành
Đừng nhìn cả căn phòng một lúc. Chia thành ba bốn vùng, mỗi vùng chỉ giao những việc nhanh và thấy rõ kết quả. Việc chậm, việc cần dụng cụ hay cần trèo cao thì để dành cho buổi dọn kỹ, không đưa vào khung giờ gấp. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một phòng ngủ.
| Vùng | Đưa vào thử thách 10 phút | Để dành cho buổi dọn kỹ |
|---|---|---|
| Sàn nhà | Nhặt hết đồ trên sàn, quần áo bẩn vào giỏ giặt, đồ lạc chỗ vào giỏ gom | Lau sàn bằng nước tẩy, kê lại tủ |
| Giường | Gấp chăn, kéo phẳng ga, xếp gối | Thay ga gối, phơi đệm |
| Bàn học, bàn làm việc | Dồn giấy tờ thành một chồng, trả bút vào ống, lau mặt bàn | Phân loại giấy tờ, bỏ sách cũ |
| Tủ, kệ | Đóng cửa tủ, đẩy đồ vào trong cho thẳng hàng | Gấp lại quần áo theo mùa, lau trên nóc tủ |
| Cửa sổ, bậu cửa | Lau bụi bậu cửa bằng khăn ẩm | Lau kính, tháo rèm giặt |
Nguyên tắc chung khi chia: việc nào làm phòng trông khác hẳn trong một phút thì làm trước, việc nào tốn nhiều công mà ít người để ý thì để sau. Sàn nhà trống gần như luôn là thay đổi lớn nhất mắt thấy được.
Mười phút chạy theo thứ tự nào
Thứ tự dưới đây đi từ việc to tới việc nhỏ, để nếu chuông reo giữa chừng thì phần còn dở là phần ít ảnh hưởng nhất. Số phút chỉ là gợi ý, không cần nhìn đồng hồ từng giây.
- Phút 0 đến 1: đi một vòng nhặt rác rõ ràng cho vào túi. Không mở ngăn kéo, không đọc giấy tờ.
- Phút 1 đến 4: dọn sạch sàn. Quần áo bẩn vào giỏ giặt, đồ không thuộc phòng vào giỏ gom, đồ thuộc phòng đặt tạm lên giường.
- Phút 4 đến 6: trả đồ đang nằm trên giường về chỗ của nó, rồi gấp chăn, xếp gối.
- Phút 6 đến 8: dồn mặt bàn: giấy thành một chồng, bút vào ống, cốc chén mang ra giỏ gom.
- Phút 8 đến 10: lau mặt bàn và bậu cửa bằng khăn ẩm, rồi khăn khô. Còn dư thời gian thì đóng cửa tủ, kéo rèm cho thẳng.
- Khi chuông reo: dừng tay, buộc túi rác, mang giỏ gom đi một vòng trả đồ. Phần trả đồ này không tính vào mười phút và cũng không cần vội.
Nếu bạn làm cùng người khác, mỗi người nhận một vùng thay vì cả hai cùng nhặt đồ trên sàn, để không đứng vướng nhau trong lối đi hẹp.
Dừng đúng lúc chuông reo, kể cả khi còn dở
Đây là luật nghe vô lý nhất nhưng giữ cho thử thách sống lâu. Khi đã hứa mười phút mà chuông reo lại cố thêm "một chút nữa" thành hai mươi phút, lần sau đầu óc sẽ nhớ rằng mười phút thật ra là hai mươi phút, và việc bắt đầu lại khó như cũ. Giữ lời với chính mình là cách để lời hứa ngắn còn có giá trị.
Dừng đúng giờ cũng tránh được cảm giác kiệt sức gắn với việc nhà. Nhiều người ghét dọn dẹp vì mỗi lần bắt tay vào là mất trọn buổi chiều. Một lượt ngắn kết thúc khi còn sức làm tiếp để lại cảm giác dễ chịu, và chính cảm giác đó khiến ngày mai bạn sẵn lòng làm lại.
Tất nhiên nếu bạn đang hứng khởi và muốn làm tiếp thì cứ làm, nhưng coi đó là một lượt mới: đặt lại đồng hồ, nói rõ "thêm một lượt mười phút". Ranh giới giữa hai lượt giúp bạn biết mình đã dọn bao lâu, và có quyền dừng sau lượt đầu mà không thấy có lỗi. Với trẻ, luật này càng quan trọng: lượt thứ hai phải do trẻ tự chọn, không phải do người lớn đòi.
Làm cùng trẻ: so với chính mình, không thi với anh chị em
Mỗi trẻ một vùng vừa sức. Trẻ mẫu giáo có thể nhặt đồ chơi vào thùng; trẻ tiểu học gấp chăn, dồn bàn học; thiếu niên lo trọn phòng mình. Giao cả phòng cho một trẻ nhỏ là đặt trẻ vào chỗ chắc chắn thất bại.
So với lượt trước của chính trẻ. Câu hỏi nên dùng là "lần này con dọn được thêm chỗ nào so với hôm qua", không phải "sao em con dọn nhanh hơn". Không chấm điểm, không lập bảng xếp hạng giữa các con, không khen người này bằng cách chê người kia.
Khen việc cụ thể, không khen tốc độ. Nói "con xếp sách thẳng hàng rồi" có ích hơn "con nhanh quá". Khen tốc độ dễ khiến trẻ nhét đồ vội vào gầm giường để kịp giờ.
Không ép, không phạt khi chưa xong. Nếu trẻ không muốn tham gia hôm nay, người lớn cứ tự làm lượt của mình. Thử thách chỉ vui khi được chọn. Biến đồng hồ thành công cụ đe doạ là cách nhanh nhất để trẻ ghét cả việc dọn lẫn tiếng chuông.
Người lớn làm cùng lúc. Trẻ dễ tham gia hơn khi thấy bố mẹ cũng đang dọn vùng của mình trong cùng mười phút, thay vì đứng chỉ tay.
Những việc dọn dẹp không đưa vào khung giờ gấp
Đồng hồ chạy làm người ta vội, mà vội thì dễ bỏ qua bước an toàn. Vì vậy một số việc tuyệt đối không nằm trong thử thách hẹn giờ, nhất là khi có trẻ tham gia:
- Trèo lên ghế, lên bàn để lau quạt trần, nóc tủ, đèn. Việc trên cao làm lúc thong thả, có người giữ thang.
- Dùng hoá chất tẩy rửa, nhất là pha trộn hai loại chất tẩy với nhau. Một số hỗn hợp sinh khí độc; thử thách mười phút chỉ cần khăn và nước.
- Nhặt mảnh thuỷ tinh, gương vỡ, đồ sắc nhọn. Gặp đồ vỡ thì dừng đồng hồ, người lớn xử lý cẩn thận rồi mới làm tiếp.
- Bê đồ nặng, kê lại giường tủ. Cúi bê vội dễ đau lưng, kéo tủ có thể đổ.
- Rút cắm thiết bị điện, gom dây điện bằng tay ướt. Lau xong thì để khô tay rồi mới đụng ổ cắm.
- Chạy trên sàn vừa lau ướt hay trên cầu thang để mang đồ đi cất.
Nếu có ai bị đứt tay sâu, ngã đập đầu, hoặc hít phải hoá chất mà thấy khó thở, chóng mặt, hãy dừng mọi việc, gọi 115 hoặc đưa người đó đến cơ sở y tế gần nhất. Không có căn phòng nào đáng để đổi lấy một tai nạn.
Câu hỏi thường gặp
Mười phút có đủ để dọn một phòng thật sự bừa không?
Thường là không đủ để sạch hẳn, và cũng không cần đủ. Mục tiêu của lượt đầu là làm phòng trông khác rõ, chủ yếu là dọn sàn và mặt bàn. Phòng bừa nhiều tuần có thể cần hai ba lượt, mỗi lượt cách nhau một lúc nghỉ, hoặc rải ra vài ngày liên tiếp.
Nên dùng loại đồng hồ nào cho thử thách?
Loại nào nhìn thấy được thời gian còn lại là tốt nhất, như đồng hồ bếp vặn tay hoặc đồng hồ cát. Với trẻ nhỏ, đồng hồ có phần màu thu hẹp dần dễ hiểu hơn con số. Nếu dùng điện thoại, đặt màn hình ở chỗ xa tay để không bị cuốn sang việc khác.
Làm thế nào để trẻ không nhét đồ vào gầm giường cho kịp giờ?
Thống nhất trước rằng "xong" nghĩa là đồ về đúng chỗ, và khen việc cụ thể thay vì khen nhanh. Cuối lượt, người lớn đi xem cùng trẻ như một lần ngắm thành quả chứ không phải kiểm tra. Nếu thấy đồ bị nhét, chỉ nhẹ nhàng đặt nó vào lượt sau.
Có nên thưởng sau khi hoàn thành thử thách dọn phòng?
Một phần thưởng nhỏ chung cho cả nhà như cùng uống nước, cùng nghe một bài hát thì vô hại. Thưởng vật chất cho từng lượt dễ khiến việc dọn chỉ còn là để lấy quà, và khi ngừng thưởng thì trẻ ngừng làm. Cảm giác căn phòng gọn tự nó đã là phần thưởng.
Một ngày nên làm mấy lượt mười phút?
Một lượt mỗi ngày vào giờ cố định, ví dụ trước bữa tối, thường dễ giữ hơn nhiều lượt rải rác. Khi phòng đã gọn, lượt hằng ngày chủ yếu là giữ nếp và có thể rút xuống năm phút. Đừng biến nó thành nhiều lượt liên tiếp mỗi ngày, vì sẽ quay lại cảm giác dọn cả buổi.
Người lớn sống một mình có cần hẹn giờ không?
Không bắt buộc, nhưng hẹn giờ giúp nhiều người vượt qua đúng lúc khó nhất là lúc bắt đầu. Biết chắc mình chỉ phải làm mười phút làm việc nhà nhẹ đi đáng kể về mặt cảm giác. Nếu bạn vốn dọn đều không cần nhắc thì cứ giữ cách quen thuộc của mình.