Hẹn giờ phản tác dụng khi chiếc đồng hồ không còn giúp người ta bắt đầu và hoàn thành việc, mà bắt đầu khiến họ làm ẩu để kịp giờ, cáu bẳn khi nghe chuông, né tránh cả việc lẫn thử thách, hoặc thấy có lỗi mỗi khi không kịp. Đây không phải chuyện hiếm: cùng một chiếc đồng hồ có thể là trợ thủ với người này và là nguồn căng thẳng với người khác, hoặc giúp ở việc này mà hại ở việc kia.
Bài dưới giúp bạn nhận ra khi nào thử thách hẹn giờ trong nhà hay trong lớp đã đi quá đà: đồng hồ giúp ở đâu và hại ở đâu, các dấu hiệu nên để ý, những việc không bao giờ nên hẹn giờ, các bước chỉnh lại, và lúc nào nên tìm tới chuyên gia thay vì tự xoay xở.
Đồng hồ giúp ở chỗ nào, hại ở chỗ nào
Hẹn giờ phát huy tốt nhất với những việc có ba đặc điểm: việc quen tay, kết quả dễ thấy, và lý do chính khiến người ta trì hoãn là vì ngại bắt đầu chứ không phải vì việc khó. Dọn bàn, cất đồ chơi, gấp quần áo, đọc vài trang sách là ví dụ điển hình. Với những việc như vậy, khung giờ ngắn biến cái ngại thành một cam kết nhỏ, dễ giữ.
Ngược lại, đồng hồ dễ gây hại với những việc cần cẩn thận, cần nghĩ sâu, cần sáng tạo hay chạm tới cảm xúc. Khi phải làm nhanh, người ta có xu hướng đánh đổi độ cẩn thận lấy tốc độ, và điều đó có thể chấp nhận khi dọn đồ chơi nhưng không chấp nhận được khi thái rau bằng dao sắc hay viết một lá thư xin lỗi. Một kỹ năng mới tập cũng chưa nên đưa vào khung giờ, vì người học cần thời gian để làm đúng trước khi làm nhanh.
Yếu tố thứ ba là người tham gia. Có người thấy tiếng tích tắc là động lực, có người thấy nó như tiếng thúc giục khó chịu. Trẻ có tính cách lo âu, người đang mệt mỏi kéo dài, người vốn chịu nhiều áp lực thời gian ở nơi làm việc thường không cần thêm một chiếc đồng hồ nữa ở nhà. Biết điều này giúp bạn không ép một công cụ lên người không hợp với nó.
Cùng một việc, khi nào hẹn giờ giúp và khi nào hại
Bảng dưới so sánh vài tình huống quen thuộc. Ranh giới không cứng, nhưng giúp bạn nghĩ trước khi đặt đồng hồ.
| Tình huống | Hẹn giờ giúp khi | Hẹn giờ hại khi |
|---|---|---|
| Dọn phòng | Phòng bừa vừa phải, người dọn chỉ ngại bắt đầu | Phòng có đồ vỡ, cần trèo cao hoặc dùng hoá chất |
| Làm bài tập về nhà | Trẻ đã hiểu bài, chỉ cần bắt tay làm | Trẻ chưa hiểu bài, đang vật lộn với kiến thức mới |
| Nấu ăn | Các món quen, đã sơ chế trước | Món mới tập, có dầu nóng, có người mới cầm dao |
| Đọc sách | Người muốn tập ngồi đọc liền mạch | Trẻ bị bắt đọc để đủ giờ, không được chọn sách |
| Vận động | Vận động nhẹ, mỗi người theo sức | Đua số lần, người yếu cố theo người khoẻ |
| Chuẩn bị đi học buổi sáng | Đã chuẩn bị từ tối hôm trước, trẻ quen nếp | Cả nhà đang trễ, người lớn dùng đồng hồ để doạ |
Điểm chung của cột bên phải là đồng hồ được đặt lên một việc đang khó vì lý do khác ngoài sự ngại bắt đầu. Khi đó, thêm áp lực thời gian không giải quyết được gì mà chỉ chồng thêm một gánh nặng.
Dấu hiệu thử thách đang phản tác dụng
Để ý những thay đổi dưới đây ở người tham gia, kể cả ở chính bạn. Một dấu hiệu thoáng qua chưa đáng lo; lặp lại nhiều lần là lúc cần chỉnh.
- Làm ẩu để kịp giờ: đồ nhét vào gầm giường, bài viết bỏ dở, món ăn chưa chín đã dọn lên.
- Tìm cách lách: tắt đồng hồ sớm, bắt đầu trước hiệu lệnh, đổi luật lúc đang làm.
- Cáu bẳn, khó chịu hoặc khóc khi nghe chuông, hoặc ngay khi thấy người lớn cầm đồng hồ lên.
- Né tránh: tìm lý do để không có mặt vào giờ thử thách, hoặc né luôn cả việc vốn trước đây vẫn làm.
- Trẻ kêu đau bụng, nhức đầu đều đặn trước giờ có hẹn giờ, nhất là buổi sáng đi học.
- Chỉ làm khi có đồng hồ: không có thử thách thì không dọn, không đọc, không vận động gì nữa.
- Liên tục nhìn đồng hồ thay vì nhìn vào việc đang làm.
- Người lớn cảm thấy thất bại hoặc có lỗi mỗi lần không kịp giờ, dù việc vẫn xong.
Trẻ thường không nói thẳng "con không thích hẹn giờ". Trẻ thể hiện qua hành vi: chậm hơn hẳn, khó chịu vô cớ, giận dỗi những chuyện không liên quan. Người lớn nên đọc những tín hiệu đó như một lời nhắn.
Những việc không bao giờ nên hẹn giờ theo kiểu thi nhanh
Ăn uống. Ăn vội dễ hóc, sặc, nhất là trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Bữa ăn cần thời gian để nhai kỹ và trò chuyện, không phải để đua.
Tắm rửa, đi vệ sinh. Nhà tắm trơn, vội dễ ngã. Đi vệ sinh cũng không nên bị giục theo giờ, nhất là với trẻ đang tập.
Ngủ và nghỉ. Đặt giờ đi ngủ là chuyện nếp sinh hoạt, không phải thử thách xem ai ngủ nhanh. Ép "ngủ ngay trong năm phút" thường làm khó ngủ hơn.
Việc có lửa, dao, điện, độ cao. Nấu ăn có dầu nóng, dùng dao, cắm thiết bị điện, trèo thang chỉ hẹn giờ ở mức nhắc tiến độ chung, không bao giờ thi nhanh.
Đi đường, lái xe, đạp xe. Không có thử thách hẹn giờ nào hợp với việc tham gia giao thông. Vội trên đường là nguồn tai nạn.
Những cuộc nói chuyện khó. Xin lỗi, giải thích, an ủi người đang buồn cần thời gian và sự lắng nghe; đặt đồng hồ cho chúng là coi nhẹ cảm xúc của người khác.
Kỹ năng mới đang tập. Tập đúng trước, nhanh sau. Đưa kỹ năng mới vào khung giờ sớm dễ hình thành thói quen sai khó sửa.
Chỉnh lại thử thách khi thấy dấu hiệu
Khi nhận ra thử thách đang phản tác dụng, không cần bỏ hẳn ngay. Thử lần lượt các bước sau, từ nhẹ tới mạnh:
- Hỏi người tham gia, nhất là trẻ: "con thấy cái đồng hồ thế nào". Câu trả lời thường cho biết nên chỉnh chỗ nào.
- Nới thời gian rõ rệt, sao cho gần như chắc chắn kịp. Mục tiêu là lấy lại cảm giác thành công.
- Bỏ tiếng chuông, chỉ giữ đồng hồ im lặng, hoặc đổi sang một bài hát làm mốc.
- Đổi đơn vị: thay vì "xong trong mười phút", đặt "dọn xong ba chỗ" và không bấm giờ.
- Tạm cất đồng hồ một hai tuần, làm việc theo nếp bình thường và xem không khí trong nhà thay đổi ra sao.
- Nếu sau đó muốn quay lại, bắt đầu từ một việc dễ nhất và để người tham gia tự chọn có tham gia hay không.
Chỉnh lại không có nghĩa là thất bại. Một công cụ được dùng tốt là công cụ được điều chỉnh theo người dùng, không phải bắt người dùng điều chỉnh theo nó.
Khi nào nên tìm tới chuyên gia
Phần lớn trường hợp hẹn giờ phản tác dụng chỉ cần chỉnh cách làm như trên. Nhưng có những tình huống cho thấy vấn đề nằm sâu hơn chiếc đồng hồ. Ví dụ, trẻ lo lắng rõ rệt về thời gian ở mọi nơi chứ không chỉ khi làm thử thách, mất ngủ vì sợ không kịp giờ ngày mai, hay có những hành vi lặp đi lặp lại kiểu phải kiểm tra đồng hồ nhiều lần mới yên tâm.
Người lớn cũng vậy: nếu cảm giác bị thời gian đuổi theo kéo dài nhiều tuần, kèm mệt mỏi, khó tập trung, cáu bẳn với người thân, hay cảm thấy có lỗi liên tục vì không làm được đủ việc, đó có thể là dấu hiệu căng thẳng kéo dài cần được quan tâm.
Trong những trường hợp này, nên trao đổi với bác sĩ, bác sĩ nhi khoa với trẻ, hoặc chuyên gia tâm lý. Bài viết này không thay cho việc thăm khám và không thể đưa ra kết luận nào về tình trạng của một người cụ thể. Nếu ai đó có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ: đưa người đó tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đồng hồ là người phục vụ, không phải người chỉ huy
Mọi thử thách hẹn giờ lành mạnh đều xuất phát từ một ý đơn giản: giúp con người làm việc của mình dễ hơn. Khi chiếc đồng hồ bắt đầu quyết định ai là người tốt, ai là người chậm, ai đáng khen, ai đáng trách, nó đã vượt ra khỏi vai trò đó.
Một phép thử nhỏ để tự kiểm: sau mỗi buổi thử thách, mọi người trong nhà có nhẹ nhõm hơn trước không. Nếu câu trả lời phần lớn là có, bạn đang dùng đồng hồ đúng chỗ. Nếu ai đó thường xuyên thấy nặng nề hơn, hãy tin vào cảm giác ấy hơn là tin vào số phút đã tiết kiệm được.
Cuối cùng, nhiều nếp tốt hình thành nhờ đồng hồ rồi tồn tại mà không cần đồng hồ nữa. Đó là kết quả đẹp nhất của một thử thách hẹn giờ: tới lúc không ai còn nhớ phải bấm giờ, mà việc vẫn được làm đều đặn và nhẹ nhàng.
Nếu bạn là người khởi xướng thử thách trong nhà, hãy cho phép mình sai. Có thể bạn đã đặt đồng hồ cho một việc không hợp, hay giữ thử thách lâu hơn cần thiết. Nhận ra và nói thẳng với cả nhà "mẹ thấy cái này không ổn, mình đổi cách nhé" là một bài học tốt cho trẻ về việc điều chỉnh, không phải sự thua cuộc của người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trẻ không thích thử thách hẹn giờ khi trẻ không nói ra?
Để ý hành vi: trẻ chậm hơn hẳn khi có đồng hồ, cáu khi nghe chuông, tìm cách né giờ thử thách, hoặc kêu mệt, đau bụng trước những buổi có hẹn giờ. Hỏi nhẹ nhàng vào lúc bình thường, không hỏi ngay sau khi trẻ vừa không kịp giờ.
Người lớn hay căng thẳng có nên dùng hẹn giờ cho việc nhà không?
Tuỳ người. Một số người thấy khung giờ ngắn giúp việc nhà nhẹ đi; một số khác thấy thêm đồng hồ là thêm áp lực. Thử vài lần với việc dễ, chú ý cảm giác sau đó. Nếu thấy nặng nề hơn, bỏ đồng hồ là lựa chọn hợp lý.
Có nên hẹn giờ cho trẻ làm bài tập về nhà không?
Chỉ nên khi trẻ đã hiểu bài và chỉ cần bắt tay làm, và nên để trẻ tự đặt thời gian. Khi trẻ đang vướng kiến thức mới, đồng hồ dễ khiến trẻ làm qua loa hoặc hoảng. Lúc đó trẻ cần được giải thích, không cần bị bấm giờ.
Bỏ hẹn giờ rồi trẻ không chịu làm việc nữa thì sao?
Đó là dấu hiệu trẻ đã dựa vào đồng hồ như chỗ dựa duy nhất. Thay vì quay lại ngay, giữ nếp giờ giấc cố định, nhắc bằng hình ảnh các bước, và ghi nhận khi trẻ tự làm. Nếu cần, dùng lại đồng hồ cho một hai việc khó nhất.
Thử thách hẹn giờ có dùng được cho người cao tuổi không?
Có thể, với việc nhẹ và mốc rộng rãi, như vận động ngồi hay xếp đồ trong tầm tay. Tránh mọi thử thách có đi lại nhanh, đứng lên ngồi xuống vội hay việc dễ ngã. Nếu người cao tuổi thấy lo hay mệt, dừng ngay và không ép.
Có phải ai cũng nên thử ít nhất một lần thử thách hẹn giờ không?
Không cần. Hẹn giờ chỉ là một trong nhiều cách giúp bắt đầu việc. Có người làm việc đều đặn nhờ nếp cố định, danh sách việc hay làm cùng người khác, không cần đồng hồ. Chọn cách hợp với mình quan trọng hơn làm theo một phương pháp.