Hẹn giờ cho trẻ tự soạn cặp, mặc đồ hay cất đồ chơi là dùng một chiếc đồng hồ nhìn thấy được để biến khái niệm "nhanh lên con" thành một thử thách cụ thể: con có xong trước khi cát chảy hết không. Cách này hữu ích vì với trẻ nhỏ, thời gian còn rất trừu tượng; một dải màu đang thu hẹp dễ hiểu hơn nhiều so với lời nhắc của người lớn.
Nhưng đồng hồ chỉ giúp được khi thử thách là của chính trẻ: trẻ so với lần trước của mình, không so với anh chị em, không có điểm số, không bị phạt khi trễ. Bài này đi qua những việc hợp hẹn giờ theo từng độ tuổi, cách đặt thử thách để trẻ thấy mình tiến bộ, các bước dựng một buổi sáng có hẹn giờ, những điều không nên làm, cách ứng xử với trẻ chậm hoặc hay chống lại, và lúc nên cất đồng hồ đi.
Vì sao đồng hồ giúp trẻ với những việc lặp lại hằng ngày
Người lớn nói "năm phút nữa", trẻ nhỏ thường không hình dung được năm phút dài bao nhiêu. Khả năng cảm nhận và ước lượng thời gian phát triển dần trong những năm đầu đi học, và mỗi trẻ một khác. Vì vậy lời nhắc bằng lời hay rơi vào khoảng trống: trẻ nghe, đồng ý, rồi tiếp tục làm việc đang dở, còn người lớn thì nhắc lần thứ ba với giọng to hơn.
Một chiếc đồng hồ nhìn thấy được, như đồng hồ cát hay đồng hồ có phần màu thu hẹp dần, đưa thời gian ra trước mắt trẻ. Trẻ thấy được còn bao nhiêu, tự điều chỉnh nhịp của mình, và quan trọng hơn, người nhắc không còn là bố mẹ mà là chiếc đồng hồ. Nhiều gia đình thấy không khí buổi sáng đỡ căng hẳn chỉ vì bớt được một nửa số câu giục.
Hẹn giờ cũng giúp trẻ có cảm giác làm chủ. Khi trẻ xong trước chuông, đó là thành công do chính trẻ làm ra, không phải do được khen. Trẻ cũng dần học được một kỹ năng quan trọng mà khó dạy bằng lời: ước chừng một việc cần bao lâu, rồi so ước chừng đó với thực tế. Cảm giác làm chủ đó, lặp lại nhiều lần, là nền móng của sự tự lập, với điều kiện thử thách được đặt vừa sức và không bị biến thành áp lực.
Việc nào hợp hẹn giờ theo độ tuổi
Bảng dưới là gợi ý chung; mỗi trẻ phát triển một nhịp, nên hãy quan sát con mình. Thời gian chỉ là ví dụ giả định để bắt đầu, sau vài lần bạn sẽ chỉnh cho vừa.
| Độ tuổi | Việc hợp hẹn giờ | Thời gian ví dụ | Người lớn giúp gì |
|---|---|---|---|
| 3 đến 5 tuổi | Cất đồ chơi vào thùng, xếp dép, mang quần áo bẩn bỏ vào giỏ | 3 đến 5 phút | Làm cùng, chỉ chỗ để từng thứ, chuẩn bị thùng có hình vẽ |
| 6 đến 8 tuổi | Tự mặc đồng phục, soạn cặp theo thời khoá biểu, dọn bàn học | 5 đến 10 phút | Treo sẵn quần áo, dán thời khoá biểu ngang tầm mắt trẻ |
| 9 đến 11 tuổi | Chuẩn bị đồ cho ngày mai, dọn phòng, xếp quần áo đã gấp vào tủ | 10 đến 15 phút | Chỉ nhắc mốc bắt đầu, để trẻ tự lên thứ tự |
| 12 tuổi trở lên | Tự quản cả buổi sáng hoặc buổi tối của mình | Tuỳ trẻ tự đặt | Gợi ý trẻ tự hẹn giờ thay vì người lớn đặt hộ |
Có những việc không nên hẹn giờ theo kiểu "nhanh hơn là tốt hơn": ăn uống, tắm rửa, đánh răng. Ăn vội dễ nghẹn, tắm vội dễ trượt ngã trong nhà tắm, còn đánh răng thì cần đủ thời gian. Nếu dùng đồng hồ cho đánh răng, đó là đồng hồ đo thời gian tối thiểu để chải cho kỹ, không phải giới hạn để xong cho nhanh.
Để trẻ so với chính mình mà không thành áp lực
Đối thủ là đồng hồ, không phải anh chị em. Câu hỏi luôn là "con có xong trước chuông không", không bao giờ là "sao em xong trước con". Mỗi trẻ có thử thách và thời gian riêng, kể cả khi làm cùng một việc.
Không ghi điểm, không bảng thành tích. Không cần chấm sao, cộng điểm hay dán bảng xếp hạng trên tủ lạnh. Nếu trẻ thích, có thể tô một ô nhỏ cho những ngày tự làm, nhưng ngày không tô không bị coi là ngày xấu.
Ghi nhận cách làm, không chỉ tốc độ. "Con nhớ mang cả bình nước rồi" có giá trị hơn "con nhanh ghê". Khen tốc độ đơn thuần dễ khiến trẻ nhét vội đồ vào cặp mà quên sách.
Trễ chuông thì không phạt. Trễ chuông chỉ là thông tin: lần sau cần thêm thời gian hoặc chuẩn bị từ tối hôm trước. Phạt vì trễ biến chiếc đồng hồ thành thứ đáng sợ.
Trẻ được góp ý về thời gian. Hỏi trẻ "con nghĩ mấy phút là đủ". Trẻ tự đặt mức thường cố gắng giữ lời hơn mức người lớn áp xuống, và người lớn cũng biết thêm về cách trẻ nhìn công việc.
Dựng một buổi sáng có hẹn giờ
Buổi sáng trước giờ đi học là lúc hẹn giờ phát huy rõ nhất, nhưng cũng dễ căng nhất. Các bước dưới đây giúp bắt đầu nhẹ nhàng:
- Chuẩn bị từ tối hôm trước: quần áo treo sẵn, cặp đặt cạnh cửa, bình nước rửa sạch. Buổi sáng chỉ còn việc của buổi sáng.
- Cùng trẻ chia buổi sáng thành ba bốn chặng: dậy và vệ sinh, mặc đồ, ăn sáng, mang giày và cặp. Chỉ hẹn giờ cho chặng mặc đồ và chặng mang giày, cặp; chặng vệ sinh và ăn sáng thì không.
- Vẽ hoặc dán hình từng chặng theo thứ tự ở chỗ trẻ nhìn thấy, để trẻ tự biết bước tiếp theo mà không cần hỏi.
- Đặt đồng hồ cho chặng đầu tiên được hẹn giờ. Người lớn ở gần nhưng không làm hộ.
- Xong chặng thì trẻ tự đánh dấu hình tương ứng, chuyển sang chặng tiếp theo.
- Ra khỏi nhà rồi, nói một câu ghi nhận ngắn về việc cụ thể trẻ đã tự làm.
Tuần đầu nên làm vào cuối tuần hoặc ngày không vội để trẻ quen. Thử nghiệm lần đầu vào sáng thứ Hai lúc cả nhà đang trễ giờ thường thất bại, và trẻ sẽ nhớ thử thách gắn với cảm giác bị giục.
Những điều không nên làm khi hẹn giờ cho trẻ
Đồng hồ là công cụ trung tính; cách người lớn dùng nó mới quyết định trẻ thấy vui hay thấy sợ. Tránh những việc sau:
- So sánh thời gian giữa các con, kể cả bằng câu tưởng như khen như "em con mới năm tuổi mà xong rồi kìa".
- Dùng đồng hồ để doạ: "chuông reo mà chưa xong thì không được xem hoạt hình".
- Hẹn giờ cho bữa ăn, tắm rửa, đi vệ sinh, hoặc bất cứ việc gì làm vội có thể gây nguy hiểm.
- Hẹn giờ khi trẻ đang ốm, mệt, buồn ngủ hay vừa trải qua chuyện buồn.
- Tăng độ khó liên tục: cứ trẻ xong trước chuông là rút bớt thời gian lần sau.
- Bắt trẻ tham gia khi trẻ nói không muốn. Hôm đó người lớn giúp như bình thường, ngày khác thử lại.
- Công khai thời gian của trẻ với người ngoài để khoe hoặc để chê.
Một nguyên tắc dễ nhớ: nếu người lớn không muốn bị ai bấm giờ theo cách đó, thì cũng đừng bấm giờ trẻ theo cách đó. Trẻ có quyền chậm vào những ngày khó, có quyền không thích một thử thách, và có quyền được ghi nhận vì cố gắng chứ không chỉ vì kết quả.
Trẻ chậm, hay mơ màng hoặc chống lại
Có trẻ làm việc chậm rãi, hay dừng giữa chừng để ngắm một món đồ, hay bị cuốn vào trò tưởng tượng khi đang mặc áo. Đó thường là khác biệt về tính cách và nhịp độ, không phải lỗi. Với những trẻ này, khung thời gian nên rộng hơn, chặng nên ngắn hơn, và người lớn có thể ở gần để kéo trẻ quay lại bằng một câu nhẹ thay vì giục.
Có trẻ phản ứng mạnh với đồng hồ: lo lắng khi thấy cát chảy, khóc khi nghe chuông. Với trẻ như vậy, thử đồng hồ không có chuông, hoặc bỏ hẳn hẹn giờ và dùng một bài hát quen làm mốc. Không có lý do gì phải giữ đồng hồ khi nó làm trẻ căng thẳng; mục tiêu là trẻ tự lập, không phải trẻ quen với đồng hồ.
Nếu bạn lo lắng về sự phát triển của trẻ, ví dụ trẻ gặp khó khăn rõ rệt với việc tự làm so với tuổi, khó tập trung ở mọi hoạt động, hoặc thầy cô cũng nêu những băn khoăn tương tự, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa. Đừng tự dán nhãn cho trẻ dựa trên việc trẻ có kịp chuông hay không.
Rút dần đồng hồ khi nếp đã thành
Đồng hồ là chiếc nạng tạm thời, không phải vật dụng suốt đời. Khi trẻ đã tự soạn cặp đều đặn trong vài tuần mà không cần nhắc, có thể hỏi trẻ có muốn bỏ đồng hồ cho chặng đó không. Nhiều trẻ tự hào khi được "lên cấp" và làm mà không cần cát chảy.
Rút dần từng chặng một thay vì bỏ hết một lúc. Chặng nào trẻ đã thạo thì bỏ trước, chặng nào còn hay quên thì giữ lâu hơn. Nếu sau đó nếp lỏng ra, ví dụ sau một kỳ nghỉ dài, cứ mang đồng hồ trở lại vài hôm mà không coi đó là thụt lùi.
Ông bà hay người giữ trẻ thay bố mẹ cũng nên biết cách dùng đồng hồ giống nhau. Nếu ở nhà bố mẹ không phạt khi trễ chuông mà sang nhà ông bà lại bị doạ, trẻ sẽ bối rối và dễ ghét luôn chiếc đồng hồ. Một lần nói chuyện ngắn giữa người lớn trong nhà là đủ để thống nhất.
Với trẻ lớn và thiếu niên, mục tiêu cuối cùng là trẻ tự đặt đồng hồ cho mình khi thấy cần, chứ không phải người lớn đặt hộ. Khi trẻ tự nói "con hẹn mười phút để dọn bàn", đó là lúc kỹ năng đã thật sự thuộc về trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu dùng đồng hồ hẹn giờ được?
Nhiều trẻ khoảng ba bốn tuổi đã có thể làm theo đồng hồ cát hoặc đồng hồ có phần màu thu hẹp, với việc rất ngắn như cất đồ chơi. Không có mốc tuổi bắt buộc; quan sát xem con có hứng thú và có hiểu ý nghĩa của đồng hồ hay không.
Nên dùng đồng hồ cát hay điện thoại để hẹn giờ cho trẻ?
Đồng hồ cát hoặc đồng hồ vặn tay thường hợp hơn với trẻ nhỏ vì thấy được thời gian trôi và không kéo trẻ sang màn hình. Điện thoại dễ khiến trẻ muốn cầm lên xem thứ khác. Với thiếu niên, để trẻ tự chọn công cụ.
Con khóc khi chuông reo mà chưa xong thì làm sao?
Gọi tên cảm xúc của con, giúp con làm nốt phần còn lại mà không trách, rồi lần sau nới thời gian hoặc chuẩn bị từ tối hôm trước. Nếu con thường xuyên lo lắng vì đồng hồ, tạm bỏ chuông hoặc đổi sang bài hát làm mốc.
Có nên thưởng khi con xong trước chuông không?
Một lời ghi nhận cụ thể thường đủ. Thưởng vật chất cho từng lần dễ khiến trẻ chỉ làm khi có quà và đòi quà to dần. Nếu muốn, có thể cùng làm một việc vui chung cho cả nhà sau một tuần trẻ tự lập, không gắn với số phút.
Hai anh em cùng soạn cặp thì đặt đồng hồ thế nào?
Mỗi trẻ một đồng hồ hoặc một mốc riêng, đặt ở hai chỗ khác nhau nếu được. Tránh để hai trẻ nhìn chung một đồng hồ vì rất dễ thành cuộc đua. Người lớn cũng không nhận xét ai xong trước.
Trẻ nhét đồ bừa vào cặp cho kịp giờ thì sao?
Đó là dấu hiệu thời gian đang quá chặt hoặc người lớn đang khen tốc độ nhiều hơn khen cách làm. Nới thời gian, cùng trẻ kiểm cặp theo danh sách trong vài lần đầu, và ghi nhận khi trẻ nhớ đủ đồ hơn là khi trẻ xong nhanh.