Bài hẹn giờ trong lớp học là những hoạt động ngắn, thường từ một tới năm phút, trong đó giáo viên đặt một đồng hồ cả lớp nhìn thấy và giao một việc cụ thể phải xong trước khi hết giờ: dọn bàn chuyển tiết, viết nhanh ba câu về bài vừa học, cả nhóm tìm đủ năm ý. Dùng đúng cách, chúng giúp tiết học có nhịp, giảm thời gian chết khi chuyển hoạt động và kéo những học sinh đang lơ đãng quay lại.
Dùng sai cách, chúng biến tiết học thành cuộc đua mà những em chậm hơn luôn về cuối. Bài này dành cho giáo viên, chủ yếu ở bậc tiểu học và trung học cơ sở: hẹn giờ giúp gì, năm kiểu bài dùng được ngay, cách giữ cả lớp cùng một phe, điều chỉnh kín đáo cho học sinh cần thêm thời gian, các bước đưa vào tiết, những kiểu bài nên tránh, và cách thống nhất với phụ huynh, đồng nghiệp.
Hẹn giờ giúp gì trong một tiết học
Phần thời gian hay bị hao nhất trong tiết học thường không nằm ở bài giảng mà ở các khoảng chuyển: cất sách vở môn trước, lấy đồ dùng môn sau, xếp lại bàn ghế để làm nhóm, quay về chỗ sau hoạt động. Mỗi lần chuyển kéo dài thêm vài phút, cộng lại cả buổi có thể là một khoảng đáng kể. Một đồng hồ nhìn thấy được biến khoảng chuyển mơ hồ thành nhiệm vụ có điểm kết thúc, và học sinh thường tự giục nhau nhẹ nhàng hơn giáo viên phải nhắc.
Hẹn giờ cũng giúp những hoạt động mở có ranh giới. Câu "các em thảo luận nhóm" dễ kéo dài vô định, còn "các nhóm có bốn phút để tìm ba ví dụ" cho học sinh biết cần làm gì và khi nào dừng. Với những em hay ngại bắt đầu, việc biết trước chỉ có ba phút viết làm cho nhiệm vụ nhẹ đi, và em dễ đặt bút hơn.
Nhưng giáo viên nên nhớ hẹn giờ là công cụ tổ chức, không phải công cụ đánh giá. Khi đồng hồ được dùng để xem ai nhanh hơn ai, nó bắt đầu đo những thứ không liên quan tới việc học: em nào đọc nhanh, em nào ít lo lắng, em nào được bố mẹ luyện trước. Ranh giới đó cần được giữ ngay từ buổi đầu tiên.
Năm kiểu bài hẹn giờ dùng được ngay
Các kiểu dưới đây không cần chuẩn bị nhiều và áp được cho nhiều môn. Thời gian là gợi ý ban đầu; sau vài lần giáo viên sẽ thấy lớp mình cần bao lâu.
| Kiểu bài | Thời gian gợi ý | Dùng khi nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dọn bàn chuyển tiết | 1 đến 2 phút | Giữa hai môn, trước giờ ra chơi | Mục tiêu chung cả lớp: mọi bàn trống trước khi hết giờ |
| Viết nhanh ba câu | 3 phút | Cuối một phần bài giảng | Không chấm, không thu; học sinh giữ lại hoặc đọc cho bạn cùng bàn |
| Nhóm tìm đủ số ý | 4 đến 5 phút | Mở đầu thảo luận | Đặt số ý vừa sức nhóm yếu nhất |
| Vận động tại chỗ | 2 phút | Giữa tiết dài, khi lớp uể oải | Đứng tại chỗ, không chạy, không nhảy giữa các dãy bàn |
| Im lặng đọc hoặc làm bài cá nhân | 5 đến 10 phút | Khi cần lớp tập trung | Học sinh xong trước có việc nhẹ để làm tiếp, không ngồi chờ |
Nếu trường đã có quy định về việc chia hoạt động theo trạm hay làm việc nhóm, bài hẹn giờ chỉ là phần nhịp đặt lên trên, không cần thay đổi cách tổ chức đang có.
Cả lớp cùng đấu với đồng hồ, không tổ đấu tổ
Mục tiêu chung, không mục tiêu riêng để so. Thay vì "tổ nào dọn xong trước được khen", nói "cả lớp có hai phút, mình thử xem có kịp không". Khi kịp, cả lớp cùng được ghi nhận; khi không kịp, lần sau cả lớp thử lại.
Không công bố em nào xong cuối. Giáo viên không đọc tên, không nhìn về phía em chậm khi nói "còn thiếu một bạn". Học sinh khác cũng không được phép giục bạn bằng lời chê.
Ghi nhận cách làm. Khen việc cụ thể như "các bạn dãy bên trái giúp nhau cất đồ dùng rất gọn" thay vì khen tốc độ.
Không cộng trừ điểm thi đua theo thời gian. Đưa thời gian dọn bàn, thời gian làm nhóm vào bảng điểm thi đua của tổ là đẩy các em yếu thế vào vị trí bị bạn trách. Bài hẹn giờ nên đứng ngoài mọi hệ thống điểm.
Học sinh luân phiên giữ đồng hồ. Mỗi tuần một em cầm đồng hồ, báo khi còn một phút. Vai này đặc biệt hợp với những em ít có dịp được giao trách nhiệm trước lớp.
Học sinh cần thêm thời gian: điều chỉnh mà không công khai
Trong lớp nào cũng có em cần nhiều thời gian hơn: em đang học tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai, em có khó khăn về vận động tinh nên cất sách chậm, em hay lo lắng khi thấy đồng hồ, em đang có kế hoạch giáo dục cá nhân. Áp một mốc thời gian chung lên tất cả là đặt những em này vào chỗ thua trước khi bắt đầu.
Cách điều chỉnh tốt nhất là kín đáo. Giáo viên có thể giao cho em đó phần việc ít hơn trong nhóm, cho phép em bắt đầu dọn trước khi cả lớp được báo, hoặc nói riêng với em rằng em có thể làm tiếp sau khi chuông reo. Điều quan trọng là không nói to trước lớp kiểu "bạn A được thêm thời gian vì bạn chậm", vì câu đó dán nhãn em ngay lập tức.
Với học sinh lo lắng khi thấy đồng hồ, có thể dùng đồng hồ không có tiếng chuông, hoặc cho em ngồi ở chỗ không nhìn thẳng vào đồng hồ. Nếu giáo viên thấy một em liên tục gặp khó khăn rõ rệt ở mọi hoạt động có thời hạn, đó là thông tin nên trao đổi với phụ huynh và bộ phận hỗ trợ của trường, không phải để giáo viên tự kết luận về em.
Đưa một bài hẹn giờ vào tiết học
Vài bước giúp buổi đầu không bị hỗn loạn, và lớp quen nhịp sau một hai tuần:
- Giới thiệu đồng hồ cho lớp ở buổi đầu, nói rõ: đồng hồ để cả lớp cùng làm cho gọn, không dùng để xem ai nhanh nhất.
- Chọn một kiểu bài duy nhất, thường là dọn bàn chuyển tiết, làm đều trong một tuần cho lớp quen.
- Trước mỗi lần, nói ngắn gọn ba điều: việc gì, bao nhiêu phút, xong thì trông thế nào.
- Bấm giờ rõ ràng, đặt đồng hồ ở chỗ cả lớp thấy. Giáo viên đi quanh lớp, giúp những chỗ cần.
- Khi hết giờ, dừng cả lớp, nhận xét chung một câu, rồi chuyển hoạt động.
- Sau một tuần, thêm kiểu bài thứ hai. Hỏi lớp xem thời gian có vừa không và điều chỉnh theo ý các em.
Đừng dùng đồng hồ ở mọi hoạt động trong tiết. Một tiết có quá nhiều mốc hẹn giờ làm học sinh thấy bị đuổi suốt, và đồng hồ mất đi tác dụng tạo nhịp. Hai ba lần trong một buổi thường là vừa với tiểu học.
Cũng nên có những ngày không dùng đồng hồ chút nào, để học sinh hiểu rằng lớp vẫn vận hành được bằng sự tự giác. Khi đồng hồ trở thành thứ bắt buộc mới làm được việc, nó đã chuyển từ công cụ hỗ trợ sang chỗ dựa, và đó là lúc giáo viên nên giảm dần.
Những kiểu bài hẹn giờ không nên dùng trong lớp
Có những hoạt động dù vui với một số em nhưng gây hại cho cả lớp hoặc không an toàn. Giáo viên nên tránh:
- Đua chạy trong lớp hoặc hành lang, kể cả chạy đi nộp bài. Bàn ghế, cạnh bàn và sàn trơn làm té ngã dễ thành chấn thương.
- Đua ăn hoặc uống nhanh trong giờ ăn bán trú. Ăn vội tăng nguy cơ hóc, sặc, nhất là với trẻ nhỏ.
- Kiểm tra miệng có bấm giờ công khai trước lớp, đọc thời gian của từng em.
- Treo bảng thời gian của từng học sinh hoặc từng tổ lên tường.
- Phạt tổ chậm nhất bằng việc trực nhật thêm hay mất giờ ra chơi.
- Bịt mắt, xoay vòng hay những bài làm học sinh chóng mặt rồi phải đi lại nhanh.
- Bất cứ bài nào bắt chước thử thách trên mạng mà giáo viên chưa tự đánh giá kỹ độ an toàn.
Nếu trong lớp có em bị té ngã, va đập đầu, hóc dị vật khó thở, giáo viên dừng mọi hoạt động, sơ cứu theo hướng dẫn của trường, báo y tế trường và gia đình; trường hợp nặng gọi 115. Không hoạt động nào trong lớp đáng để đổi lấy rủi ro đó.
Với bài vận động tại chỗ, giáo viên nhắc học sinh đứng cách bàn, không vung tay mạnh về phía bạn, và cho phép em nào đang mệt hay không khoẻ ngồi tại chỗ làm bản nhẹ.
Thống nhất với phụ huynh và đồng nghiệp
Học sinh thường kể ở nhà về những gì diễn ra trên lớp, và một câu như "hôm nay con dọn chậm nhất lớp" có thể làm phụ huynh lo lắng, dù trong lớp không ai nói thế. Giáo viên nên giới thiệu ngắn với phụ huynh trong buổi họp đầu năm rằng lớp có dùng đồng hồ hẹn giờ để tạo nhịp, không dùng để xếp hạng, và mời phụ huynh nếu có dùng đồng hồ ở nhà thì cũng giữ tinh thần đó.
Với đồng nghiệp dạy chung lớp, việc thống nhất cách dùng càng quan trọng. Nếu giáo viên chủ nhiệm giữ đồng hồ ngoài hệ thống thi đua, còn giáo viên bộ môn lại cộng điểm cho tổ dọn nhanh, học sinh sẽ hiểu rằng thời gian rốt cuộc vẫn là thứ bị chấm. Một lần trao đổi trong tổ chuyên môn đủ để tránh chuyện đó.
Ở bậc mầm non và lớp một, hai, càng nên thận trọng. Trẻ nhỏ cảm nhận thời gian còn non, dễ hoảng khi thấy đồng hồ chạy. Ở độ tuổi này, bài hát quen làm mốc thời gian thường hợp hơn đồng hồ, và mọi hoạt động có thời hạn đều phải mềm, không có ai bị coi là chậm.
Câu hỏi thường gặp
Dùng đồng hồ hẹn giờ trong lớp có làm học sinh căng thẳng không?
Có thể có với một số em, nhất là khi đồng hồ gắn với khen chê hay điểm thi đua. Khi đồng hồ chỉ dùng để tạo nhịp, cả lớp cùng một mục tiêu và không ai bị gọi tên vì chậm, phần lớn học sinh thấy dễ chịu. Em nào vẫn lo lắng thì cần điều chỉnh riêng.
Nên dùng đồng hồ loại nào trong lớp học?
Loại cả lớp nhìn thấy được thời gian còn lại là phù hợp nhất, như đồng hồ cát lớn hoặc đồng hồ hiển thị phần màu thu hẹp dần chiếu lên bảng. Nên tránh tiếng chuông quá to, vì có thể làm những em nhạy cảm với âm thanh giật mình.
Có nên thưởng cho lớp khi kịp giờ nhiều lần không?
Một phần ghi nhận chung cho cả lớp, như được chọn bài hát hát cùng cuối tuần, thì vô hại. Không nên thưởng hay phạt cá nhân, không đưa vào điểm thi đua của tổ. Mục tiêu là lớp có nhịp làm việc gọn, không phải lớp làm vì phần thưởng.
Bài hẹn giờ có hợp với học sinh trung học phổ thông không?
Hợp với một số hoạt động như viết nhanh, thảo luận nhóm có giới hạn, chuyển phần trong tiết. Học sinh lớn thường thích được tự đặt thời gian cho nhóm mình. Tránh dùng theo kiểu trẻ con như đua dọn bàn, dễ khiến các em thấy bị coi thường.
Làm sao để học sinh xong sớm không ngồi chơi làm ồn?
Chuẩn bị sẵn một việc nhẹ cho người xong trước, như đọc lại phần vừa viết, vẽ minh hoạ cho ý của mình, hoặc giúp bạn cùng bàn nếu bạn đồng ý. Nói rõ việc này từ trước để học sinh không phải hỏi giữa lúc đồng hồ đang chạy.
Có nên dùng hẹn giờ trong giờ kiểm tra không?
Bài kiểm tra vốn đã có thời gian làm bài theo quy định, đó là chuyện khác với bài hẹn giờ tạo nhịp. Giáo viên có thể báo mốc thời gian còn lại để học sinh phân bổ, nhưng không công bố thời gian nộp bài của từng em hay khen em nộp sớm nhất.